نیویورک تایمز نوشت: رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه در سال های اخیر بارها اسرائیل را “دولت تروریستی” خوانده، بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل را با هیتلر مقایسه کرده و حتی احتمال مداخله نظامی ترکیه در داخل اسرائیل را مطرح کرده است.
به گزارش سرویس بین الملل «میهن تجارت»؛ در ادامه این مقاله آمده است: از سوی دیگر نتانیاهو اردوغان را «دیکتاتوری یهودی ستیز» خواند و اعضای دولت اسرائیل ترکیه را به حمایت از تروریسم و رفتار «دولت دشمن» متهم کرد.
این جنگ لفظی بارزترین مظهر رقابت فزاینده ترکیه و اسرائیل است. رقابتی که تحلیلگران و مقامات از تشدید بی ثباتی در خاورمیانه بیم دارند. منطقه ای که پیش از این نیز از جنگ ها و پیامدهای آن در سوریه، لبنان، غزه و ایران به شدت آسیب دیده است.
ترکیه و اسرائیل هر دو متحد آمریکا هستند و روابط گرمی با دولت ترامپ دارند. با این حال، دو کشور که ارتش های قدرتمندی دارند و فعالیت های نظامی آنها در خارج از مرزهایشان در حال افزایش است، در خاورمیانه، شاخ آفریقا و شرق مدیترانه، دیدگاه های استراتژیک متفاوتی را دنبال می کنند که آنها را در مقابل یکدیگر قرار می دهد.
به گفته ضیا مرال، مدیر موسسه تحقیقاتی و مشاوره ریسک “راون” در لندن، رویکرد تهاجمی نظامی فزاینده ترکیه و اسرائیل به “رقابت و خصومت ژئواستراتژیک اجتناب ناپذیر” بین دو کشور دامن زده است.
او گفت این وضعیت لزوماً به معنای پایان دادن به درگیری مستقیم دو کشور نیست، اما هشدار داد که تشدید تنشها خطر اشتباه محاسباتی را افزایش میدهد و اقدام نظامی محدود یک طرف برای “ارسال پیام” به طرف دیگر “واقعاً میتواند واقعاً نتیجه معکوس داشته باشد.”
اسرائیل دقیقاً هفته گذشته این کار را انجام داد. زمانی که یک پایگاه هوایی متروکه در شمال سوریه را بمباران کرد تا از آنچه مقامات اسرائیلی میگویند استقرار قریبالوقوع نیروهای ترکیه در آنجا بود، جلوگیری کند. سوریه بین اسرائیل و ترکیه قرار دارد و هر دو کشور این کشور را برای امنیت خود حیاتی می دانند.
دولت های ترکیه و سوریه طرح اعزام نیرو به این پایگاه هوایی را رد کردند. در این حمله کسی کشته نشد.
تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه این کشور در امور سوریه و عراق در پیامی در شبکه های اجتماعی با انتقاد از این حمله، آن را «تشدید غیرضروری تنش» خواند و از ترکیه و اسرائیل خواست «گفتگوی منطقی را بر وقوع حوادث نظامی بیشتر در اولویت قرار دهند».
روابط ترکیه و اسرائیل همیشه به این بدی نبوده است. دو کشور برای مدت طولانی دارای روابط دیپلماتیک و تجاری بوده اند، اگرچه هر از گاهی اختلافاتی بین آنها وجود داشته است که معمولاً مربوط به درگیری اسرائیل و فلسطین است.
ترکیه اولین کشور مسلمان نشینی بود که اسرائیل را پس از تأسیس در سال 1948 به رسمیت شناخت و نیروهای ترکیه در جنگ های بعدی با اسرائیل شرکت نکردند. ترکیه متحد ایالات متحده در ناتو است و اسرائیل نیز از حمایت نظامی گسترده ایالات متحده برخوردار است.
اما دو اتفاق اخیر باعث چرخش شدید و خصمانه در روابط دو کشور شده است.
نخست، جنگ اسرائیل در غزه بود که در پاسخ به حمله حماس در 7 اکتبر 2023 آغاز شد. حمله ای که حدود 1200 نفر در اسرائیل کشته شدند. مقامات ترکیه از جنگ اسرائیل در غزه انتقاد کردند و مرتباً نیروهای اسرائیلی را به ارتکاب نسل کشی متهم کردند. اردوغان نتانیاهو را “خون آشام خون آشام ها” خواند و حمایت خود را از حماس اعلام کرد. گروهی که اسرائیل، آمریکا و چندین دولت دیگر آن را یک سازمان تروریستی می دانند.
رویداد دوم، سرنگونی بشار اسد، دیکتاتور سوریه، در اواخر سال 2024 و تشکیل دولت جدید به ریاست احمد الشرع بود. فردی که قبلاً جهادی بوده و با ترکیه ارتباط نزدیک دارد.
ترکیه با هدف ایجاد ثبات در دولت شکننده سوریه، حمایت دیپلماتیک و نظامی خود را از احمد الشورا ارائه کرده است. در مقابل، پس از سقوط اسد، حملات اسرائیل بخش بزرگی از تجهیزات نظامی سوریه را نابود کرد. اسرائیل دلیل این اقدام را عدم اعتماد به احمد الشرع اعلام کرد. اسرائیل همچنین بخشهایی از جنوب سوریه را اشغال کرده و میگوید که هدف آن جلوگیری از تهدیدات فرامرزی از سوی شبهنظامیان اسلامگرا است.
گالیا لیندنشتراوس، محقق ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی در تل آویو، گفت که حمله حماس در سال 2023 رویکرد اسرائیل به منطقه و ترکیه را شکل داده است.
او گفت: «ما اجازه نمیدهیم تهدیدها رشد کنند. ما از ابتدا با آنها برخورد خواهیم کرد.» به گفته وی، «این دکترین اساسی امنیت [اسرائیل] و اسرائیل را برای پذیرش ریسک و تمایل کمتری به راه حل های سیاسی و سازش آماده می کند.
اسرائیل ترکیه را یک قدرت نظامی رو به رشد با صنعت تسلیحات می داند. صنعتی که در برخی بازارها با صنایع تسلیحاتی اسرائیل رقابت می کند. ترکیه همچنین در کشورهای دیگر از جمله تا حدودی در سوریه و عراق نیرو مستقر کرده است و رهبران آن نیز اظهارات خصمانه ای درباره اسرائیل داشته اند.
او میگوید: «وقتی با بازیگری روبهرو میشوید که هم توانایی دارد، هم به شیوهای خاص صحبت میکند و هم تمایل دارد از قدرتهایش خارج از مرزهایش استفاده کند، نادیده گرفتن چنین بازیگری سخت است.
تحولات اخیر بر رویکرد ترکیه به اسرائیل نیز تأثیر گذاشته است.
رهبران ترکیه جنگ غزه را یک فاجعه انسانی می دانند. جنگی که به گفته مقامات بهداشتی غزه، 73 هزار نفر را کشته است. از جمله ده ها هزار زن و کودک و تعداد نامعلومی از نیروهای مسلح. مقامات ترکیه همچنین پیشروی های نظامی اسرائیل در لبنان و سوریه را بی ثبات کننده خوانده اند.
ترکیه همچنین به شدت با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مخالفت کرد و هشدار داد که این جنگ می تواند یک بحران خطرناک منطقه ای ایجاد کند. آنکارا سعی کرد از وقوع چنین جنگی جلوگیری کند.
سلیم چویک، محقق مدعو در مرکز مطالعات کاربردی ترکیه در برلین، گفت: اختلافات بین دو کشور در خاورمیانه بر تعاملات آنها در سایر زمینه ها نیز سایه افکنده است.
وی گفت: از آنجایی که ترکیه و اسرائیل خود را رقیب منطقه می دانند، تحرکات یکدیگر را در عرصه های دیگر از منظر برد و باخت می بینند.
در شاخ آفریقا، ترکیه روابط نزدیکی با سومالی دارد. کشوری که میزبان حضور دیپلماتیک و نظامی قابل توجه ترکیه است.
در دسامبر، اسرائیل اولین کشوری بود که سومالیلند را به رسمیت شناخت. منطقه ای جدایی طلب که در سال 1991 استقلال خود را از سومالی اعلام کرد. اسرائیل در آن زمان گفت که این اقدام در چارچوب توافقات ابراهیم انجام شده است. توافقاتی که در سال های اخیر منجر به عادی سازی روابط اسرائیل با چند کشور مسلمان نشین دیگر شده است. اردوغان به رسمیت شناختن سومالی لند توسط اسرائیل را “غیرقانونی و غیرقابل قبول” خواند.
در شرق مدیترانه، اسرائیل همکاری نظامی و انرژی خود را با یونان و قبرس افزایش داده است. دو کشوری که هر دو بر سر اختلافات دیرینه ارضی با ترکیه اختلاف دارند. در ماه دسامبر، اردوغان تلاش کرد اهمیت توافقات جدید بین سه کشور را کم اهمیت جلوه دهد و آنها را به “قطبی حلبی که به صدا در می آید” تشبیه کند.
در همان ماه، ترکیه یک قرارداد دفاعی متقابل با عربستان سعودی و پاکستان امضا کرد. به گفته تحلیلگران، این اقدام بخشی از هدف آن برای ایجاد تعادل در برابر نفوذ اسرائیل در منطقه بود.
با این حال خطرناک ترین نقطه برخورد این رقابت همچنان سوریه است.
چویک گفت که ترکیه خواهان یک سوریه باثبات و متمرکز است، در حالی که اسرائیل یک کشور تکه تکه شده با ارتش ضعیف را ترجیح می دهد که نمی تواند تهدیدی برای اسرائیل باشد.
وی گفت: این دو دیدگاه در اساسی ترین سطح با یکدیگر در تضاد هستند.
حمله هوایی هفته گذشته اسرائیل به پایگاه هوایی سوریه در شهر ابوالظوهر، در حدود 40 مایلی (64 کیلومتری) جنوب مرز ترکیه، یک اقدام نظامی نادر در رقابتی بود که عمدتاً با اظهارات تند و ابتکارات دیپلماتیک رقابتی دنبال شد.
در 19 اوت، یک روز پس از حمله، نتانیاهو در ویدئویی که در شبکههای اجتماعی منتشر کرد، گفت که اسرائیل حضور نظامی ترکیه در سوریه را نمیپذیرد “که به سمت جنوب گسترش یابد، زیرا ما را تهدید میکند.”
دو روز بعد، ترکیه اعلام کرد که تلاش خواهد کرد تا حکم بازداشت نتانیاهو را از طریق اینترپل به اتهاماتی از جمله نسل کشی و شکنجه پیگیری کند. این اقدام بخشی از یک پرونده داخلی در ترکیه در مورد رفتار اسرائیل با فعالان طرفدار فلسطین بود که در حین حرکت به سمت غزه توسط اسرائیل دستگیر شدند.
در روزهای پس از این حادثه، مقامات آمریکایی تلاش کرده اند تا گفت وگو بین دو دولت را از سر بگیرند. برخی از تحلیلگران اسرائیلی بر این باورند که حمله به سوریه بخشی از تلاش نتانیاهو برای تقویت سابقه امنیت ملی خود در آستانه میهن تجارتات اکتبر اسرائیل بوده است.
هم اسرائیل و هم ترکیه از محبوبیت کمی در بین مردم کشور مقابل برخوردار هستند و همین موضوع باعث می شود تا مقامات سیاسی دو کشور با انتقاد از کشور رقیب امتیازات سیاسی داخلی را کسب کنند.
با این حال، چویک گفت که زبان تند نشان دهنده تفاوت های واقعی بین دو کشور است.
وی همچنین گفت که انتظار ندارد ترکیه و اسرائیل وارد درگیری نظامی مستقیم شوند.
وی گفت: بعید می دانم که چنین اتفاقی رخ دهد، زیرا در درجه اول آمریکایی ها علاقه دارند این دو کشور را از ورود به درگیری فعال و مستقیم دور نگه دارند.
