به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، نوجوانی دوره ای است که فرد نه تنها با تغییرات جسمی و روحی مواجه می شود، بلکه در حال ساختن تصویری جدید از خود و جایگاه خود در خانواده و جامعه است. فشارهای تحصیلی، دوستی ها، انتظارات خانوادگی، نگرانی از آینده و تجربه احساساتی که گاه برای خود فرد ناشناخته است، می تواند این دوران را پیچیده تر کند و در چنین شرایطی داشتن مهارت برای رویارویی با مشکلات بسیار مهم می شود. مهارت هایی که قرار نیست مشکلات را از زندگی حذف کنند، اما می توانند نحوه رویارویی شما با آنها را تغییر دهند.
در میان مسائل مربوط به سلامت روان نوجوانان، رفتارهای خودآزاری موضوعی است که نیازمند توجه جدی و در عین حال مسئولانه است. پرداختن به این موضوع نباید تنها زمانی محدود شود که یک نوجوان در شرایط بحرانی قرار دارد. رویکرد پیشگیرانه سعی می کند تا قبل از اینکه مشکلات به نقطه بحرانی برسد، توانایی های روانی و اجتماعی فرد را تقویت کرده و محیط اطراف را برای حمایت بهتر آماده کند.
از این منظر آموزش مهارت های زندگی نه تنها یک برنامه آموزشی در کنار درس های مدرسه است، بلکه می تواند بخشی از فرآیند آماده سازی نوجوانان برای رویارویی با واقعیت های زندگی باشد. خودآگاهی، تنظیم هیجان، تصمیم گیری، حل مسئله، ارتباط موثر و توانایی کمک خواستن مجموعه ای از مهارت ها هستند که می توانند به فرد کمک کنند تا در موقعیت های دشوار انتخاب های آگاهانه و سالم تری داشته باشند.
البته هیچ مهارتی به تنهایی نمی تواند از همه مشکلات روحی جلوگیری کند و مسئولیت پیشگیری بر دوش نوجوانان نیست. خانواده حامی، مدرسه ایمن، دسترسی به مشاور و متخصص و جامعهای که بدون قضاوت درباره سلامت روان صحبت میکند، همگی در کنار آموزش مهارتهای زندگی معنا مییابند، بنابراین بررسی نقش این آموزشها در پیشگیری از خودآزاری در واقع بررسی این سوال گستردهتر است که چگونه میتوان محیطی ایجاد کرد که در آن نوجوانان راههای بیشتری برای کمک گرفتن داشته باشند و در زمانهای سخت ادامه دهند.
گامی برای پیشگیری از خودآزاری / چگونه نوجوانان را برای روزهای سخت آماده کنیم؟
مائده سلیمی، روانشناس بالینی کودک و نوجوان به خبرنگار به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه سلامت روان یکی از بخش های مهم زندگی انسان است که تحت تاثیر تغییرات عاطفی، اجتماعی و محیطی به ویژه در دوران نوجوانی قرار می گیرد، گفت: نوجوانان در این دوره ممکن است با فشارهای تحصیلی، مشکلات ارتباطی، احساس تنهایی یا تغییرات شدید عاطفی مواجه شوند و گاهی در مدیریت این شرایط با مشکل مواجه می شوند و به همین دلیل آموزش مهارت های زندگی می تواند نقش مهمی در مقابله با مشکلات نوجوانان داشته باشد. امکان رفتارهای پرخطر، از جمله رفتارهای خودآزاری.
وی با بیان اینکه مهارت های زندگی مجموعه ای از توانایی های روانی و اجتماعی است که به فرد کمک می کند تا بهتر با چالش های روزمره مقابله کند، می افزاید: مهارت هایی مانند خودآگاهی، کنترل و تنظیم هیجانات، حل مسئله، تصمیم گیری و برقراری ارتباط موثر می تواند به نوجوانان کمک کند تا احساسات خود را بهتر بشناسند و راه حل های سالم تری برای مشکلات خود بیابند. زمانی که فرد احساس می کند توانایی بیشتری در مقابله با موقعیت های دشوار دارد، احتمال کمتری دارد که در مواقع بحران دست به رفتارهای مضر بزند.
این روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه یکی از مهارت های مهم در این زمینه تنظیم هیجان است، اظهار کرد: تجربه احساساتی مانند خشم، اضطراب، غم و ناامیدی بخشی طبیعی از زندگی است، اما ناتوانی در شناخت و مدیریت این هیجانات می تواند شرایط را دشوارتر کند. آموزش مهارت های تنظیم هیجان به نوجوانان کمک می کند تا احساسات خود را سرکوب نکنند، بلکه آنها را بشناسند و از راه های سالم برای مدیریت آنها استفاده کنند. صحبت با یک فرد مورد اعتماد، استفاده از فعالیت های آرامش بخش و درخواست کمک در زمان مناسب نمونه هایی از رفتارهای سازنده هستند.
کمک خواستن نشانه ضعف نیست
سلیمی ادامه می دهد: مهارت حل مسئله نیز بسیار مهم است و گاهی مشکل آنقدر در ذهن انسان بزرگ به نظر می رسد که فکر می کند راهی برای بهبود شرایط وجود ندارد. آموزش حل مسئله می تواند به او بیاموزد که مشکلات را به قسمت های کوچکتر تقسیم کند، گزینه های مختلف را در نظر بگیرد و در صورت نیاز از دیگران کمک بگیرد. این رویکرد به فرد امکان می دهد به جای واکنش فوری و آسیب زا، زمان بیشتری برای فکر کردن و انتخاب راه حل مناسب داشته باشد.
وی با بیان اینکه علاوه بر آموزش مهارت های فردی، ایجاد فضای حمایتی نیز ضروری است، می گوید: مدرسه و خانواده می توانند فضایی ایجاد کنند که نوجوانان بدون ترس از قضاوت در مورد مشکلات و احساسات خود صحبت کنند. آموزش مهارت های زندگی زمانی موثرتر خواهد بود که نوجوان بداند کمک خواستن نشانه ضعف نیست و در شرایط سخت می تواند به والدین، معلمان، مشاوران و یا یک متخصص بهداشت روان مراجعه کند و در واقع حمایت اجتماعی یکی از بخش های مهم پیشگیری است.
این روانشناس بالینی کودک و نوجوان می افزاید: آموزش مهارت های زندگی را می توان سرمایه ای برای سلامت روان دانست. هدف از این آموزش نه تنها پیشگیری از یک رفتار خاص، بلکه تقویت توانایی فرد در شناخت خود، مدیریت احساسات، حل مشکلات و برقراری ارتباط سالم با دیگران است. هر چه نوجوانان زودتر این مهارت ها را بیاموزند و فرصت تمرین آن ها را داشته باشند، آمادگی بیشتری برای رویارویی با فشارهای زندگی دارند و احتمال انتخاب راهبردهای سالم در شرایط سخت بیشتر می شود.
چگونه یک سپر روانی قبل از طوفان بسازیم
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان به خبرنگار به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه دوره نوجوانی مرحله مهمی در شکل گیری شخصیت و یادگیری راه های مقابله با مشکلات است، گفت: در این دوران فرد به تدریج استقلال بیشتری پیدا می کند، روابط اجتماعی گسترده تری را شکل می دهد و با موقعیت های جدیدی مواجه می شود. اگر نوجوان مهارت کافی برای شناخت احساسات، برقراری ارتباط و مواجهه با فشارهای روانی را نداشته باشد، ممکن است در برخی مواقع واکنش های ناسالمی از خود نشان دهد و به همین دلیل آموزش مهارت های زندگی می تواند یکی از راه های مهم تقویت سلامت روان و پیشگیری از رفتارهای پرخطر باشد.
وی با بیان اینکه مدرسه یکی از مهم ترین محیط هایی است که می تواند در این زمینه نقش آفرینی کند، می افزاید: آموزش مهارت های زندگی نباید به دروس تئوری محدود شود، بلکه می توان از طریق فعالیت های گروهی، گفت و گو، تمرین های ارتباطی و آموزش حل مسئله انجام داد. دانش آموزان می توانند یاد بگیرند که چگونه احساسات خود را بیان کنند، در مواقع مخالفت بحث کنند و در صورت مواجهه با مشکل از افراد مناسب کمک بگیرند و چنین آموزش هایی همچنین می تواند احساس توانمندی و تعلق را در محیط مدرسه تقویت کند.
روانشناس و مشاور کودک و نوجوان بیان می کند: یکی از مسائل مهم در پیشگیری، آموزش مهارت کمک خواستن است. برخی از نوجوانان ممکن است فکر کنند که بیان مشکلاتشان باعث می شود آنها احساس قضاوت کنند یا اینکه باید همه مشکلات را خودشان حل کنند، در حالی که شناخت افراد قابل اعتماد و مراجعه به موقع به آنها یک مهارت مهم زندگی است. خانواده، معلمان و مشاوران می توانند با ایجاد محیطی امن و قابل قبول به نوجوان نشان دهند که صحبت در مورد مشکلات روانی قابل قبول و طبیعی است.
لزوم توجه به سلامت روان و توانایی مقابله با فشارهای زندگی در کنار آموزش تحصیلی
رضازاده با بیان اینکه خانواده نیز نقش مهمی در تقویت این مهارت ها دارد، ادامه می دهد: والدینی که به حرف های نوجوان گوش می دهند، احساسات آنها را جدی می گیرند و به جای سرزنش مشکلات آنها را مطرح می کنند، می توانند زمینه مناسبی را برای رشد مهارت های مقابله ای فراهم کنند.
وی می گوید: از نظر اجتماعی نیز باید با زبان صحیح و بدون قضاوت از سلامت روان صحبت کرد. رفتار سرزنش یا برچسب زدن ممکن است باعث شود نوجوان مشکلات خود را پنهان کند و بعداً به دنبال حمایت باشد و از سوی دیگر، افزایش سواد سلامت روان در مدرسه و خانواده می تواند باعث شود افراد علائم استرس روانی را جدی تر بگیرند و در زمان مناسب از متخصصان کمک بگیرند. بنابراین پیشگیری تنها بر عهده یک فرد نیست و نیازمند همکاری خانواده، مدرسه و جامعه است.
این روانشناس و مشاور کودک و نوجوان می افزاید: آموزش مهارت های زندگی در نهایت می تواند به نوجوان کمک کند تا در برابر مشکلات احساس ناتوانی نکند و برای شرایط سخت گزینه های سالم و متنوعی داشته باشد. مهارت هایی مانند ارتباط موثر، خودآگاهی، تنظیم هیجان، حل مسئله و کمک خواستن همگی بخشی از این قابلیت هستند، بنابراین اگر هدف آموزش، آماده سازی نوجوانان برای زندگی واقعی است، سلامت روان و توانایی مقابله با فشارهای زندگی نیز باید در کنار آموزش تحصیلی مورد توجه قرار گیرد.
پیشگیری از خودآزاری را نمی توان به یک توصیه ساده محدود کرد، زیرا سلامت روان یک فرآیند مداوم است و مهارت هایی که یک نوجوان امروز می آموزد ممکن است در سال های آینده به او کمک کند. هدف از آموزش مهارت های زندگی این نیست که نوجوان هرگز با غم، اضطراب، عصبانیت یا شکست مواجه نشود، بلکه باید یاد بگیرد که این تجربیات را بشناسد و گزینه های سالم تری برای رویارویی با آنها داشته باشد.
در این بین شاید یکی از مهم ترین مهارت ها چیزی باشد که کمتر از سایر مهارت ها درباره آن صحبت می شود و آن توانایی کمک خواستن است; نوجوانان باید بدانند که مجبور نیستند همه مشکلات را به تنهایی حل کنند و مراجعه به والدین، مشاوران، معلمان معتمد یا متخصصان سلامت روان نشانه ناتوانی نیست. آموزش این دیدگاه می تواند فرهنگ سکوت در مورد مشکلات روانی را به فرهنگ گفتگو و حمایت تبدیل کند.
از طرفی آموزش مهارت های زندگی زمانی موثرتر است که با تغییرات محیطی نوجوان همراه باشد. اگر مدرسه از دانش آموز بخواهد که در مورد احساساتش صحبت کند اما فضای امنی برای شنیدن آن فراهم نکند یا اگر خانواده انتظار داشته باشد فرزندش صحبت کند اما نسبت به مشکلات او با سرزنش واکنش نشان دهد، بخش مهمی از مسیر پیشگیری نادیده گرفته می شود. مسئولیت حمایت از سلامت روان یک مسئولیت مشترک بین فرد، خانواده، مدرسه و جامعه است.
رویکرد پیشگیرانه یعنی قبل از اینکه مشکلی به بحران تبدیل شود، برای تقویت قابلیت های روانی و ایجاد شبکه حمایتی اقدام کنیم. آموزش مهارت های زندگی می تواند یکی از پایه های این رویکرد باشد، نه به عنوان یک راه حل جادویی، بلکه به عنوان ابزاری برای افزایش تاب آوری، تقویت ارتباطات و بازکردن راه برای کمک و شاید مهم ترین پیام این باشد که مراقبت از سلامت روان، درست مانند آموزش و رشد اجتماعی، بهتر است از سال های اول شروع شود. زمانی که هنوز می توان بسیاری از مهارت ها را آموخت، تمرین کرد و بخشی از زندگی کرد.
منبع : به گزارش میهن تجارت
