آینده وسام ابوشماله، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در المیادین
به گزارش به گزارش میهن تجارت به نقل از المیادیناگرچه عربستان سعودی و اسرائیل هنوز روابط دیپلماتیک رسمی ندارند و ریاض اسرائیل را به رسمیت نشناخته است، تماس های امنیتی و اطلاعاتی بین دو طرف در طول سال های گذشته به تدریج گسترش یافته است.
اکنون جنگ یمن، اهمیت روزافزون باب المندب و تحولات امنیتی پیرامون دریای سرخ و تنگه هرمز بار دیگر موضوع همکاری عربستان و اسرائیل را به یکی از محورهای مهم معادلات منطقه ای تبدیل کرده است. روندی که آمریکا نیز سعی دارد از آن برای پیشبرد عادی سازی روابط ریاض و تل آویو استفاده کند.
روابط غیر عمومی در سایه ابتکار صلح عربی
به طور رسمی، روابط دیپلماتیک بین عربستان و اسرائیل وجود ندارد، سفارتی بین دو طرف وجود ندارد و جلسات عمومی در سطح رسمی برگزار نمی شود. ریاض همچنان خود را متعهد به طرح صلح عربی در سال 2002 می داند. طرحی که در زمان ملک عبدالله بن عبدالعزیز مطرح شد و بر اساس آن عادی سازی کامل روابط کشورهای عربی با اسرائیل در ازای خروج اسرائیل از اراضی اشغالی در سال 1967، تشکیل دولت فلسطین و تعیین بیت المقدس شرقی به عنوان پایتخت آن مطرح شد.
با این حال، از دهه 1970 گزارش های مختلفی از تماس های غیرمستقیم بین عربستان سعودی و اسرائیل وجود دارد. تماس هایی که عمدتاً بر مسائل امنیتی و اطلاعاتی و به ویژه برخورد با ایران متمرکز بوده است. این روابط از سال 2015 تا 2023 گسترش بیشتری یافت و نشانه هایی از جمله مجوز عبور هواپیماهای اسرائیلی از حریم هوایی عربستان، ارتباطات تجاری و دیدار برخی از مقامات سابق دو طرف در این مدت مشاهده شد.
همچنین گزارش هایی درباره دیدار محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی و بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل در شهر نئوم در سال 2020 منتشر شد. سالی که امارات و بحرین نیز قرارداد ابراهیم را با اسرائیل امضا کردند.
اتفاق بزرگ قبل از جنگ غزه
در آن زمان، برخلاف امارات و بحرین، عربستان وارد روند عادی سازی عمومی نشد. موقعیت دینی این کشور در جهان اسلام و وزن سیاسی آن در جهان عرب، ریاض را به دنبال امتیازاتی کرد که بتواند توافق احتمالی با اسرائیل را در داخل و خارج از کشور توجیه کند.
پیش از حملات 7 اکتبر 2023، مذاکرات واشنگتن، ریاض و تل آویو به مرحله نسبتا پیشرفته ای رسیده بود. دولت جو بایدن در تلاش بود مجموعهای از توافقنامهها را که شامل یک پیمان دفاعی بین ایالات متحده و عربستان سعودی میشد، به هم پیوند بزند که امکان توسعه برنامه هستهای غیرنظامی عربستان سعودی را با امکان غنیسازی داخلی، خرید تسلیحات پیشرفته و آغاز یک روند سیاسی برای حل و فصل مسئله فلسطین فراهم میکرد.
در این چارچوب، تشکیل دولت فلسطین دیگر به عنوان پیش شرط صریح برای عادی سازی تلقی نمی شد، اما عربستان همچنان خواهان آغاز روند سیاسی برای رسیدن به این هدف بود. اسرائیل همچنین در برابر پذیرش تعهد روشن در مورد مسیر تشکیل کشور فلسطین مقاومت کرد. تلاش واشنگتن برای نزدیکتر کردن مواضع طرفین ادامه یافت، اما جنگ غزه عملاً این روند را پس از 7 اکتبر متوقف کرد.
یمن و باب المندب; حلقه جدیدی از همکاری امنیتی
اکنون جنگ یمن بار دیگر زمینه را برای بررسی همکاری عربستان و اسرائیل فراهم کرده است. اهمیت این موضوع تنها به امنیت خلیج فارس محدود نمی شود. زیرا تحولات دریای سرخ و تنگه باب المندب ارتباط مستقیمی با مسیرهای تجارت جهانی و انتقال انرژی دارد.
از دیدگاه اسرائیل افزایش قدرت انصارالله یمن و پیوند این گروه با ایران تهدیدی برای امنیت کشتیرانی و مسیرهای انرژی محسوب می شود. در عین حال، همین تهدید می تواند به فرصتی برای نزدیکتر کردن منافع امنیتی ریاض و تل آویو تبدیل شود.
نتایج نظرسنجی منتشر شده در روزنامه معاریو در 18 سپتامبر 2026 نیز نشان داد که 54 درصد اسرائیلی ها از کمک به عربستان سعودی در مقابله با یمن حمایت می کنند. 38 درصد از پاسخ دهندگان این کمک را به دستیابی به توافقی برای عادی سازی روابط بین عربستان سعودی و اسرائیل و 16 درصد از ارائه کمک بدون دریافت امتیاز سیاسی فوری حمایت کردند.
این ارقام نشان می دهد که بخشی از افکار عمومی اسرائیل همکاری امنیتی با عربستان سعودی را در راستای منافع اسرائیل می دانند. با این حال، مسئله فلسطین همچنان یکی از موانع اصلی در مسیر عادی سازی تلقی می شود.
فشار واشنگتن بر ریاض
دولت دونالد ترامپ نیز فشارهای امنیتی و اقتصادی بر عربستان را فرصتی برای پیشبرد توافق با اسرائیل می داند. از دیدگاه واشنگتن، تشدید تهدیدات در یمن و دریای سرخ می تواند ریاض را به تقویت همکاری امنیتی با ایالات متحده و دیگر بازیگران منطقه ای سوق دهد.
در این میان اهمیت باب المندب برای عربستان افزایش یافته است. بر اساس اطلاعات ارائه شده، حدود 92 درصد از صادرات نفت دریایی عربستان در ژوئن 2026 از طریق مسیر ینبع انجام شده است و میزان صادرات از این مسیر از حدود 763 هزار بشکه در روز قبل از بحران به حدود 3.8 میلیون بشکه در روز افزایش یافته است.
کاهش احتمال اتکای عربستان به تنگه هرمز، اهمیت دریای سرخ و باب المندب را برای اقتصاد و امنیت انرژی این کشور افزایش داده است. از این رو، نگرانی ریاض از احتمال کنترل یا اخلال گسترده در باب المندب توسط انصارالله افزایش یافته و عربستان سعودی به دنبال تقویت قدرت بازدارندگی خود با تنوع بخشیدن به شرکای امنیتی خود است.
تنوع امنیتی عربستان سعودی
ریاض در سالهای اخیر تلاش کرده است امنیت خود را صرفاً به یک شریک خارجی وابسته نسازد و علاوه بر روابط راهبردی با آمریکا، همکاریهای خود را با کشورهای دیگر مانند پاکستان و ترکیه نیز گسترش داده است. توافقنامه دفاعی مشترک بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در این چارچوب مورد بررسی قرار گرفته است.
اسرائیل نیز این روند را با دقت دنبال می کند و تلاش می کند همکاری امنیتی احتمالی با عربستان را به مسیر گسترده تری از روابط سیاسی تبدیل کند. واشنگتن از چنین روندی هم به دلیل علاقه ترامپ به گسترش توافقات ابراهیم و هم به دلیل تمایل آمریکا برای اجتناب از مداخله نظامی مستقیم در جنگ یمن حمایت می کند.
از این منظر، آمریکا و اسرائیل تلاش می کنند به ریاض نشان دهند که همکاری امنیتی عملی و مستمر می تواند بخشی از پاسخ به تهدیدات پیرامون یمن، دریای سرخ و باب المندب باشد.
انتخابات اسرائیل و آینده عادی سازی
یکی از متغیرهای مهم آینده، انتخابات اسرائیل و احتمال تغییر حکومت در تل آویو است. عربستان سعودی ممکن است منتظر نتایج انتخابات باشد تا مشخص کند آیا تغییر احتمالی در دولت اسرائیل می تواند فضای سیاسی مطلوب تری برای مذاکرات عادی سازی ایجاد کند یا خیر.
از سوی دیگر ایران نیز از این تحولات غافل نیست و میتواند برای حفظ یا تقویت کانالهای گفتگو با عربستان سعودی تلاش کند تا روابط ریاض به طور کامل تحت تأثیر منافع آمریکا و اسرائیل قرار نگیرد. در این چارچوب، حل مسائل امنیتی خلیج فارس، تنگه هرمز، باب المندب و دریای سرخ از طریق گفتوگو بین کشورهای منطقه میتواند یکی از راههای مورد علاقه تهران باشد.
همکاری بدون عادی سازی رسمی
عادی سازی رسمی بین عربستان سعودی و اسرائیل در کوتاه مدت با موانع سیاسی قابل توجهی مواجه است. دولت کنونی اسرائیل و مواضع آن در قبال مسئله فلسطین، موضع مذهبی عربستان سعودی و ملاحظات سیاسی داخلی ریاض، همگی عواملی هستند که می توانند روند توافق آشکار را پیچیده کنند.
مسیر آینده روابط عربستان و اسرائیل شاید از طریق یک توافق سیاسی ناگهانی نباشد، بلکه از طریق گسترش تدریجی همکاری های امنیتی در مواردی مانند یمن، دریای سرخ، باب المندب و مقابله با تهدیدات منطقه ای باشد. از سوی دیگر، ایران نیز تلاش خواهد کرد با حفظ کانال های ارتباطی با ریاض از شکل گیری یک ترتیبات امنیتی منطقه ای جلوگیری کند که این امر تهران را بیشتر در مقابل ائتلاف آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی قرار می دهد.
