اقتصاد ایران در دهه اخیر سه موج اصلی از نوسانات نرخ ارز را پشت سر گذاشته است که شامل سال‌های 1397، 1399 و 1405 می‌شود. در هر سه دوره مذکور ابتدا افزایش محدودیت ها یا کاهش چشم انداز صادرات نفت وجود داشت و سپس با جهش نرخ ها به سرعت تاثیر خود را بر بازار ارز نشان داد. این موضوع در سال جاری پس از محاصره دریایی آمریکا علیه ایران به وضوح خود را نشان داد.
به گزارش ایرنا، اگرچه عوامل مختلفی بر بازار ارز و جهش نرخ آن تاثیرگذار است، اما نمی توان تاثیر بالای صادرات نفت بر این بازار را نادیده گرفت زیرا بخش عمده ای از درآمدهای ارزی کشور به ویژه نهاد دولتی از این مسیر تامین می شود.
اگرچه رابطه مستقیم و خطی بین صادرات نفت و بازار ارز وجود ندارد، اما واقعیت این است که در بسیاری از موارد، نرخ دلار قبل از اینکه کاهش صادرات در آمارهای رسمی و برآوردهای اقتصادی منعکس شود، نسبت به تحولات واکنش نشان می‌دهد، به این معنا که حتی در صورت محدودیت احتمالی فروش نفت یا کاهش دسترسی به درآمدهای ارزی، فعالان اقتصادی آن را کاهش رفتار ارز موجود و با افزایش غیرقابل انتظار قیمت ارز می‌دانند. بازار
البته می توان از این گزاره برای تبیین بخشی از رفتار نرخ ها در بازار ارز استفاده کرد، زیرا در بلندمدت، بازار ارز نسبت به شاخص های کلان مانند تورم و رشد نقدینگی موثرتر است و این دو گزاره عوامل اصلی تعیین کننده مسیر نرخ ارز هستند، اما در کوتاه مدت شوک های خارجی و تغییرات انتظارات می تواند نقش قوی تری را ایفا کند. نمونه هایی از این الگو
اردیبهشت 97 و ثبت اولین پرش با خروج آمریکا از برجام
خروج ایالات متحده از برجام در ماه می 2017 نقطه شروع یکی از مهم ترین موج های ارزی در دهه اخیر تلقی می شود. در زمان اعلام این تصمیم، صادرات نفت ایران بیش از 2.3 میلیون بشکه در روز بود و هنوز آثار کامل بازگشت تحریم ها در میزان فروش نفت مشهود نبود. با این وجود بازار ارز به سرعت به تغییر فضای سیاسی واکنش نشان داد، به طوری که در شهریور همان سال میانگین نرخ دلار به حدود 14 هزار تومان رسید که حاکی از رشد 274 درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل (شهریور 1395) بود و بالاترین نرخ رشد در دوره مورد بررسی بود.
کاهش صادرات نفت پس از این تحولات با فاصله زمانی مشهود بود، یعنی طبق آمار نهادهایی مانند کپلر و ورتسکا در دسامبر 2018 به حدود 1.1 میلیون بشکه در روز و در ژوئن 2018 به کمتر از 600 هزار بشکه کاهش یافت.
این تغییر یک ساله نرخ ارز نشان می‌دهد که واکنش بازار ارز لزوماً تا تحقق کامل محدودیت‌های اقتصادی به تعویق نمی‌افتد، بلکه انتظار پیامدهای آن حتی چند ماه قبل به سرعت بازار را تحت تأثیر قرار می‌دهد، همانطور که در موضوع خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها قبل از افت کامل صادرات نفت و پس از کاهش رشد قیمت دلار، منعکس شد. تغییرات بعدی در بازار
موج دوم نوسانات ارزی همزمان با اوج کرونا است
در سال 2020، یعنی سال 2019، جهان با اپیدمی کرونا مواجه شد و علاوه بر تشدید تحریم‌های آمریکا، کاهش تقاضای جهانی برای خرید نفت و کاهش شدید قیمت‌ها بر صادرات نفت ایران نیز تأثیر گذاشت به طوری که به پایین‌ترین سطح خود در این دهه رسید. آمار منتشر شده از سوی منابع ثانویه صادرات نفت ایران نشان می دهد که میانگین صادرات روزانه به کمتر از یک ششم میزان صادرات در سال 1396 رسیده است.
از این رو موج دوم ارز با فاصله از افت صادرات و همزمان با کاهش ذخایر ارزی موجود شکل گرفت، به طوری که متوسط نرخ دلار در مهرماه 1398 به حدود 29 هزار تومان رسید که 160 درصد بیشتر از سال قبل بود، اما پس از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا و افزایش احتمال توافق، نرخ دلار بهار 2 هزار تومان به حدود 10 تومان کاهش یافت. آن هم در شرایطی که خبری از توافق نبود و تنها تغییر فضای سیاسی و امکان بهبود روابط خارجی، انتظارات اقتصادی را تحت تاثیر قرار داده بود.
بنابراین افزایش امید به بهبود درآمدهای ارزی کشور باعث کاهش قیمت ها در بازار ارز شد و نشان داد که نرخ ارز علاوه بر وضعیت فعلی درآمدهای نفتی، به برآورد فعالان بازار از تحولات آتی نیز واکنش نشان می دهد.
افزایش درآمد ارزی؛ دلار دوباره صعودی ماند
در دوران ریاست جمهوری جو بایدن در آمریکا، اگرچه هیچ خبر رسمی مبنی بر کاهش یا لغو تحریم ها منتشر نشد، اما از شدت اجرای آن کاسته شد و صادرات نفت ایران به ویژه به مقاصد آسیایی افزایش یافت. آمار نهادهای بین المللی ناظر بر تحولات بازار نفت حاکی از آن است که صادرات روزانه 800 هزار بشکه نفت در سال 2021 به نزدیک به 1.6 میلیون بشکه نفت در سال 2025 رسیده و تقریباً دو برابر شده است.
با وجود این افزایش، نرخ دلار در بازار آزاد به روند صعودی خود ادامه داد و از حدود 25 هزار تومان در ابتدای سال 1390 به بیش از 130 هزار تومان در آذر 1404 رسید، یعنی حدود پنج برابر شد. کارشناسان اقتصادی در توضیح همسویی رشد صادرات نفت با افزایش نرخ دلار بر این باورند که ثبات در بازار ارز تنها با بهبود فروش نفت محقق نمی شود، بلکه باید عوامل دیگری مانند نحوه فروش و نحوه بازگشت آن را مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.
تفاوت میزان نفت فروخته شده با درآمد ارزی قابل استفاده از محل آن یکی از عوامل مهمی است که باید در محاسبات درآمد نفتی مورد توجه قرار گیرد زیرا واقعیت این است که به دلیل تحریم های نفتی و بانکی، بخشی از نفت ایران با تخفیف از طریق واسطه ها فروخته می شود و یا بخشی از درآمد حاصله با تاخیر یا به شکل ناقص به بازار ارز بازگردانده می شود.
البته در کنار آن نباید تاثیر تورم بالا در اقتصاد ایران را نادیده گرفت چرا که تورم بیش از 40 درصد به طور مستمر ارزش ریال را کاهش داده و در نتیجه حتی افزایش صادرات نفت نیز نتوانسته روند بلندمدت نرخ ارز را معکوس کند.
تحولات صادرات نفت پس از جنگ سوم
تحلیل روند صادرات نفت بر اساس آمار منابع ثانویه تا آغاز جنگ سوم در نهم اسفندماه یعنی در بهمن 1404 نشان می دهد که ایران توانسته حدود 2.2 میلیون بشکه نفت در روز صادر کند.
تفاهم نامه اسلام آباد اگرچه در خرداد ماه برای چند هفته امکان صادرات نفت را افزایش داد، اما با نقض وعده طرف آمریکایی مواجه شد و از اواسط تیرماه امسال بار دیگر روند کاهشی صادرات این طلای سیاه آغاز شد و پس از آن نرخ دلار در 20 مهر 1405 در بازار غیررسمی ارز به رکورد 269 هزار تومان رسید.
این تحولات بار دیگر پیوند محدودیت‌های صادرات نفت و بازار ارز را برجسته کرد و نشان داد که تحولات همزمان فروش نفت می‌تواند انتظارات فعالان اقتصادی را در مورد دسترسی آینده کشور به منابع ارزی تغییر دهد و در چنین شرایطی تأثیر روانی آن بر بازار علاوه بر محدودیت‌های واقعی عرضه، منجر به افزایش فشار بر نرخ ارز شود.
در مجموع باید گفت که نفت مهمترین منبع تامین ارز در ایران است و محدودیت در فروش آن می تواند بر میزان عرضه ارز و انتظارات بازار تاثیر بگذارد، اگرچه افزایش صادرات نفت به تنهایی تضمین کننده ثبات نرخ ارز نیست، اما تا زمانی که درآمدهای نفتی به صورت پایدار و به موقع در دسترس قرار نگیرد و همراه با تورم و سایر عوامل داخلی موثر بر افزایش قیمت ارز، حتی در صورت تداوم فشار افزایشی ارزش ارز، مهار نشود.
