توافقی برای صلح یا فرار از آتش جنگ؟

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه روز دوشنبه 13 آبان 1405 در تهران برگزار شد. در این دیدار به تلاش کشورهای منطقه برای بحث در مورد امنیت و ثبات در شرایط افزایش نگرانی ها از گسترش بحران های منطقه ای و احتمال از سرگیری درگیری ها توجه شد. حضور مقامات ارشد سیاسی، نظامی و امنیتی سه کشور در تهران، این دیدار را بیش از یک نشست تشریفاتی تبدیل کرد و آن را به رویدادی قابل توجه در معادلات دیپلماتیک منطقه تبدیل کرد.

خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، ژنرال عاصم منیر، فرمانده نیروهای مسلح پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس اطلاعات ترکیه مهمانان این نشست بودند که به میزبانی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران برگزار شد. مسعود بیزیکیان رئیس جمهور همچنین با مقامات سه کشور دیدار کرد و عباس عراقچی وزیر امور خارجه نیز در این دیدار حضور داشت. به گفته علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، ایده برگزاری این نشست در سفر قبلی عاصم منیر به تهران و در بحث امنیت منطقه مطرح شد.

امنیت منطقه ای بدون دخالت قدرت های فرامنطقه ای

برگزاری این نشست در شرایطی حائز اهمیت است که کشورهای منطقه با یک سری نگرانی های مشترک از تنش های نظامی و پیامدهای تجاوزات آمریکا و اسرائیل به ایران گرفته تا وضعیت فلسطین و لبنان مواجه هستند. در چنین فضایی، شکل‌گیری گفت‌وگو بین کشورهایی که هر یک در معادلات منطقه‌ای جایگاه مؤثری دارند، می‌تواند زمینه را برای بررسی تفاوت‌ها و یافتن راه‌های مشترک برای مقابله با بحران‌ها فراهم کند. اما حضور مقامات ارشد و تشکیل جلسه به تنهایی به معنای دستیابی به توافقات اجرایی نیست.

اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد تمهیدات امنیتی متناسب با منافع و نیازهای آنها را مثبت ارزیابی کرد و تاکید کرد: امنیت پایدار با همکاری، اعتماد متقابل و مشارکت کشورهای منطقه شکل می گیرد نه با دخالت قدرت های خارجی. این دیدگاه امنیت درون زا را به عنوان یکی از محورهای اصلی همکاری های منطقه ای مطرح می کند. رویکردی که تحقق آن مستلزم ادامه رایزنی ها و پذیرش مسئولیت مشترک کشورهای حاضر است.

از بیانیه مشترک تا آزمون اقدامات عملی

در بیانیه مشترک این نشست، شرکت کنندگان بر ادامه گفت وگوها برای تقویت همکاری بین چهار کشور در زمینه های مختلف از جمله صلح و امنیت منطقه توافق کردند. این در حالی است که در مفاد اعلام شده این نشست، سازوکار عملیاتی یا تعهد دفاعی مشترک خاصی پیشنهاد نشده است. بنابراین اهمیت اصلی این رایزنی ها را باید در ادامه مسیر گفت وگو و امکان تبدیل تفاهم های سیاسی به اقدامات موثر جستجو کرد.

مسعود مزیکیان در دیدار با مقامات سه کشور بر ضرورت وحدت کشورهای اسلامی، پاسخ مشترک به تجاوزات اسرائیل، مدیریت اختلافات و اجرای عملی توافقات تاکید کرد. وی همچنین گسترش روابط تجاری، علمی و فرهنگی و تقویت همکاری های منطقه ای را ضروری دانست و با انتقاد از دخالت آمریکا و اسرائیل در امور منطقه بر دفاع ایران از حقوق قانونی خود تاکید کرد. رئیس جمهور با اشاره به برنامه هسته ای ایران، صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای را مورد تاکید قرار داد و حمله به تاسیسات هسته ای به بهانه مذاکرات را رد کرد.

سایه احتمال جنگ بر معادلات منطقه ای

این نشست در شرایطی برگزار شد که احتمال بازگشت درگیری ها همچنان یکی از متغیرهای تاثیرگذار بر محاسبات امنیتی کشورهای منطقه است. گسترش مجدد جنگ می تواند پیامدهای آن را فراتر از حوزه نظامی گسترش دهد و زیرساخت ها، مسیرهای انتقال انرژی و روابط اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی هرگونه تلاش برای کاهش تنش و ایجاد کانال های ارتباطی بین کشورهای منطقه می تواند حائز اهمیت باشد. اما میزان اثربخشی آن به توانایی طرفین در کنترل اختلافات و جلوگیری از گسترش بحران بستگی دارد.

حضور همزمان مقامات ارشد عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در تهران پس از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند 1404 نیز بر اهمیت سیاسی این نشست افزود. این تحول در شرایطی رخ می دهد که روابط امنیتی کشورهای منطقه از جمله توافقنامه دفاعی اخیر عربستان و پاکستان، بخشی از بستر گسترده تر تحولات منطقه را تشکیل می دهد. اما از حضور این کشورها در یک نشست مشترک نمی توان نتیجه گرفت که اختلافات راهبردی بین آنها حل شده و یا موضع یکسانی در برابر همه بحران ها شکل گرفته است.

یمن، فلسطین و اسرائیل؛ تعیین متغیرهای آینده

علاوه بر تلاش های دیپلماتیک، وضعیت یمن، تحولات فلسطین و لبنان، رویکرد اسرائیل و احتمال اقدام نظامی مجدد آمریکا از جمله متغیرهایی است که آینده امنیت منطقه را تحت تاثیر قرار می دهد. هر گونه ارزیابی از نتایج نشست تهران باید این نکته را مد نظر قرار دهد که بحران های منطقه ای به یک موضوع محدود نمی شود و تصمیمات هر یک از بازیگران می تواند محاسبات سایر کشورها را تحت تاثیر قرار دهد.

نشست تهران باید در کنار سایر متغیرهای امنیتی و سیاسی منطقه مورد بررسی قرار گیرد. جلسه ای که اهمیت نهایی آن نه تنها به برگزاری آن بستگی دارد، بلکه به ادامه بحث ها و نتایج عملی آن نیز بستگی دارد.

توافق پایان ماجرا نیست. احتمال شعله ور شدن دوباره جنگ وجود دارد

علیرضا کمیلی کارشناس مسائل خاورمیانه در گفت و گو با خبرنگار به گزارش میهن تجارت وی تصریح کرد: در شرایط کنونی دو موضوع مهم و داغ در تحولات منطقه وجود دارد. اول احتمال از سرگیری جنگ و دوم تحولات مربوط به یمن. کشورهای منطقه می دانند که در صورت شروع مجدد درگیری ها و حرکت به سمت هدف قرار دادن زیرساخت ها، زیرساخت های منطقه نیز در معرض حمله قرار می گیرد و شرایط می تواند بسیار بحرانی شود. به همین دلیل یکی از نگرانی های اصلی کشورهای منطقه، پیامدهای احتمالی بازگشت به درگیری نظامی است.

احتمال اقدام جدید رژیم صهیونیستی در سایه تحولات منطقه ای

وی افزود: بر خلاف برخی تحلیلگران که از ابتدا نسبت به توافق بدبین بودند و ارزیابی کاملا منفی از آن داشتند، معتقدم با توجه به تحولات میدانی و تغییراتی که در وضعیت حضور آمریکا در منطقه ایجاد شده است، باید شرایط فعلی را بررسی کرد.

این کارشناس مسائل خاورمیانه ادامه داد: با وارد شدن آسیب به پایگاه های آمریکایی و کاهش نسبی وزن حضور و نفوذ نظامی آمریکا در منطقه، خلایی ایجاد شده که می تواند نگرانی هایی را نسبت به اقدامات احتمالی رژیم صهیونیستی ایجاد کند. این رژیم ممکن است در چنین شرایطی به دنبال اتخاذ اقدامات جدیدی باشد.

وی با اشاره به اوضاع سیاسی داخلی رژیم صهیونیستی، تصریح کرد: نتایج انتخابات و شرایط سیاسی موجود نشان می دهد که تشکیل دولت با چالش مواجه است. چرا که دو رقیب اصلی نتوانسته اند به سهمیه 61 کرسی برسند. در چنین شرایطی ممکن است بنیامین نتانیاهو چند ماه دیگر در قدرت بماند و این فرصت را پیدا کند که با اقداماتی زمینه را برای پیروزی خود در دور بعدی انتخابات فراهم کند. از این منظر، امکان تحولات و اقدامات جدید در منطقه را نباید نادیده گرفت.

منافع مشترک ایران و یمن؛ توافق در برابر تحلیل بدبینانه

کمیلی با اشاره به تحولات یمن و ارتباط آن با شرایط منطقه گفت: در شرایط کنونی ایران و یمن منافع مشترکی دارند و با دشمن مشترکی روبرو هستند. برخلاف برخی تحلیل ها در ایران که توافق را اقدامی علیه ایران و جبهه مقاومت ارزیابی می کردند، تحولات میدانی پس از توافق نشان داده است که نمی توان با چنین دیدگاه صفر و یک به موضوع پرداخت.

وی افزود: یمنی ها از فردای توافق به حملات خود علیه عربستان ادامه دادند و این روند تا پایان این گفت وگو ادامه داشت. از سوی دیگر تاکنون هیچ نیروی خارجی وارد این درگیری نشده و کشورهایی مانند عربستان، پاکستان، ترکیه و مصر نیز اعلام کرده اند که نیرو اعزام نمی کنند و رویکرد آنها در این زمینه تدافعی است.

این کارشناس مسائل خاورمیانه ادامه داد: شرایط و ضوابط توافق باید در این چارچوب بررسی شود. این توافق به این معنا نیست که در صورت بروز هر نوع توسعه نظامی، همه طرف ها صحنه را ترک کنند. بلکه مسئله اصلی این است که چگونه به تحولات و شرایط احتمالی که ممکن است در آینده ایجاد شود، واکنش نشان دهیم. به عنوان مثال، اگر حمله زمینی به سرزمین های اشغالی صورت گیرد، بر اساس آنچه درباره این توافق گفته می شود، امکان ورود به درگیری وجود خواهد داشت.

چرا نباید توافق را با نگاه صفر و یک تحلیل کرد؟

کمیلی خاطرنشان کرد: مجموعه این تحولات نشان می دهد که ارزیابی توافق با نگاهی کاملا بدبینانه یا خوش بینانه تصویر دقیقی از شرایط منطقه ارائه نمی دهد. برای قضاوت در مورد نتایج توافق باید تحولات میدانی، رفتار بازیگران منطقه ای، منافع مشترک طرفین و احتمال اقدامات جدید رژیم صهیونیستی را در کنار یکدیگر بررسی کرد.

وی تاکید کرد: شرایط منطقه همچنان متغیر است و احتمال تحولات جدید وجود دارد. بنابراین نمی توان به تنهایی توافق را پایان درگیری ها یا رفع تهدیدها دانست. آنچه مهم است رصد دقیق تحولات و توجه به پیامدهای احتمالی هرگونه تشدید تنش در منطقه است.

به گزارش به گزارش میهن تجارت، آنچه از نشست چهارجانبه تهران و اظهارات مطرح شده درباره آینده منطقه برمی آید این است که مسیر دستیابی به امنیت پایدار بیش از هر چیز به ادامه رایزنی ها و تبدیل تفاهمات سیاسی به اقدامات عملی بستگی دارد. تاکید چهار کشور بر ادامه گفتگوها در شرایطی که همچنان نگرانی از بازگشت جنگ وجود دارد، می تواند نقطه آغاز رایزنی های گسترده تر باشد. اما این به تنهایی تضمینی برای مهار تنش ها یا جلوگیری از حملات احتمالی آینده نیست.

از سوی دیگر، تحولات یمن و مواضع بازیگران منطقه ای نشان می دهد که امنیت غرب آسیا به طور کامل با تصمیم یک کشور یا توافق چند دولت تعیین نمی شود. رفتار رژیم صهیونیستی و آمریکا، حضور و مداخله قدرت های خارجی و واکنش کشورهای منطقه از عواملی است که می تواند مسیر تحولات را تغییر دهد. از این منظر ارزیابی دستاوردهای نشست تهران مستلزم بررسی روندهای بعدی و میزان تعهد طرفین به ادامه همکاری است.

در نهایت، تفاوت توافق سیاسی و ثبات واقعی در نتایجی که در میدان عمل به دست می‌آید آشکار می‌شود. اگر رایزنی های چهارجانبه به مکانیزمی مستمر برای گفتگو، کاهش تنش و مدیریت بحران تبدیل شود، امکان بررسی راه حل های مشترک افزایش می یابد. اما اگر این روند در سطح جلسات و بیانیه ها باقی بماند، عوامل اصلی بی ثباتی همچنان وجود خواهند داشت. به همین دلیل آینده امنیت منطقه را نه تنها در متن توافقات، بلکه در رفتار و تصمیمات بعدی بازیگران نیز باید جستجو کرد.