به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، رقابت تحصیلی یکی از واقعیت های غیرقابل انکار زندگی دانش آموزان است. واقعیتی که از اولین سال های ورود به مدرسه شروع می شود و در مقاطع مختلف تحصیلی شکل های متفاوتی به خود می گیرد. تلاش برای کسب نمرات بهتر، قرار گرفتن در جایگاه های برتر و جلب رضایت خانواده و معلمان، گاه عاملی برای افزایش انگیزه و تلاش بیشتر می شود، اما در سوی دیگر این رقابت، دانش آموزانی هستند که زیر بار مقایسه های مداوم، توقعات سنگین و ترس از شکست، آرامش روحی خود را از دست می دهند.
در محیط آموزشی امروز، موفقیت تحصیلی اغلب با نمره، معدل و رتبه سنجیده می شود. معیارها اگرچه بخشی از عملکرد آموزشی دانش آموزان را نشان می دهند، اما نمی توانند همه ابعاد توانایی، استعداد و رشد فردی دانش آموزان را منعکس کنند. گاهی این نگاه نتیجه گرا باعث می شود که دانش آموز به جای تمرکز بر یادگیری و کشف استعدادهای خود، مدام عملکرد خود را با دیگران مقایسه کند و ارزش خود را جلوتر از همکلاسی های خود ببیند.
آنچه مهم است مرز باریک بین رقابت سازنده و رقابت مخرب است. عبور از مرز می تواند پیامدهایی مانند اضطراب تحصیلی، کاهش اعتماد به نفس، ترس از اشتباه، کمال گرایی افراطی و حتی آسیب به دوستی دانش آموزان را به همراه داشته باشد. از سوی دیگر نمی توان نقش خانواده و مدرسه را در شکل گیری این نگرش نادیده گرفت، زیرا نوع تشویق، انتظارات والدین، روش ارزشیابی و جو حاکم بر محیط آموزشی، همگی در تبدیل رقابت به فرصتی برای رشد و یا عاملی برای فشار روانی مؤثر است.
در همین راستا در گفتگو با زهرا سادات کاظمی، روانشناس و مشاور آموزشیابعاد مختلف رقابت تحصیلی و تأثیر آن بر سلامت روان دانش آموزان را بررسی کرده ایم. از مرز رقابت سالم و اضطراب زا و نقش خانواده و نظام آموزشی در شکل گیری این پدیده گرفته تا پیامدهای مقایسه مداوم بر عزت نفس و روابط اجتماعی نوجوانان و راهکارهای تبدیل رقابت تحصیلی به فرصتی برای شکوفایی و شکوفایی استعدادها که مشروح آن را در این گفتگو می خوانید.
به گزارش میهن تجارت: رقابت تحصیلی به خودی خود یک پدیده مثبت یا منفی است و آیا می توان آن را عاملی برای رشد و پیشرفت دانش آموزان دانست؟
کاظمی: رقابت تحصیلی به خودی خود نه یک پدیده مثبت و نه منفی است، اما تأثیر آن تا حد زیادی به نوع رقابت، جو حاکم بر محیط آموزشی و نگرش دانش آموز به موفقیت بستگی دارد. رقابت زمانی می تواند سازنده باشد که به فرد انگیزه دهد تا توانایی های خود را بشناسد، بیشتر تلاش کند، مهارت ها را افزایش دهد و به اهداف آموزشی دست یابد.
در یک رقابت سالم، دانش آموز موفقیت همکلاسی خود را تهدیدی برای موقعیت شخصی خود نمی داند، بلکه آن را فرصتی برای یادگیری و الگوسازی می داند. در چنین فضایی پیشرفت دیگران به معنای شکست او نیست و هر فردی با توجه به توانایی ها، شرایط و ظرفیت های خود می تواند مسیر رشد خود را طی کند.
وقتی رقابت محدود به مقایسه دائمی نمرات، رتبه ها و وضعیت افراد باشد، ماهیت آن تغییر می کند. در این شرایط دانش آموز به جای تمرکز بر یادگیری، بخش قابل توجهی از انرژی ذهنی خود را صرف پیشی گرفتن از دیگران می کند، بنابراین موضوع اصلی وجود رقابت نیست، بلکه معیار سنجش موفقیت است.
به گزارش میهن تجارت: مرز رقابت سالم و رقابت مضر کجاست و چه نشانه هایی وجود دارد که تلاش برای پیشرفت به فشار روانی تبدیل شده است؟
کاظمی: یکی از مهم ترین تفاوت های رقابت سالم و ناسالم، نوع انگیزه ای است که دانش آموز را به حرکت ترغیب می کند. در رقابت سالم، فرد برای یادگیری بیشتر، بهبود توانایی ها و رسیدن به اهداف شخصی تلاش می کند، اما در رقابت مضر، انگیزه اصلی ممکن است ترس از عقب افتادن، نگرانی از قضاوت دیگران یا احساس بی ارزشی در صورت عدم دستیابی به نتیجه مطلوب باشد.
علائم رقابت مضر عبارتند از: نگرانی دائمی در مورد نمرات دیگران، ناتوانی در لذت بردن از موفقیت شخصی، ترس شدید از اشتباه کردن، کاهش علاقه به یادگیری و دلبستگی ارزش خود به نتایج تحصیلی. گاهی با وجود تلاش و کسب نتایج قابل قبول، دانش آموز همچنان احساس می کند که به اندازه کافی موفق نیست، زیرا همواره معیارهای ارزشیابی خود را بر عملکرد دیگران قرار داده است.
هر نوع نگرانی قبل از امتحان یا تمایل به کسب نمره بهتر نباید به عنوان یک رقابت ناسالم تلقی شود. برخی از اضطراب ها می توانند طبیعی و حتی در برخی موقعیت ها انگیزه دهنده باشند. مشکل زمانی جدی می شود که این فشار به طور مستمر ادامه یابد و بر خواب، روابط اجتماعی، آرامش روانی و کیفیت زندگی دانش آموز تأثیر منفی بگذارد. در واقع رقابت سالم باید به رشد توانایی ها کمک کند، نه اینکه سلامت روان را فدای موفقیت تحصیلی کنیم.
به گزارش میهن تجارت: نقش خانواده ها در شکل گیری رقابت تحصیلی چیست و آیا انتظارات والدین می تواند ناخواسته فرزندان را وارد چرخه مقایسه و اضطراب کند؟
کاظمی: خانواده یکی از مهم ترین محیط هایی است که نگرش دانش آموز نسبت به موفقیت، شکست و ارزش شخصی در آن شکل می گیرد. والدینی که برای تلاش، پشتکار و پیشرفت تدریجی فرزندشان ارزش قائل هستند، محیط مناسب تری را برای شکل گیری انگیزه درونی فراهم می کنند. از سوی دیگر، زمانی که توجه و رضایت خانواده بیش از هر چیز به معدل، رتبه و برتری نسبت به دیگران بستگی دارد، ممکن است دانش آموز به تدریج احساس کند که تنها در صورت موفقیت تحصیلی پذیرفته می شود.
گاهی والدین به قصد تشویق و ایجاد انگیزه، فرزند خود را با فرزندان خواهر، برادر، همکلاسی یا دوستان خود مقایسه می کنند. عباراتی مانند “چرا دوستت آن را درست کرد، اما تو نتوانستی؟” شاید از دید والدین، فشار به تلاش بیشتر باشد، اما از دید دانش آموز می تواند پیام دیگری داشته باشد که توانایی ها و ارزش های او در مقایسه با دیگران سنجیده می شود.
البته انتظار فرزندان یا اهمیت دادن به پیشرفت تحصیلی به خودی خود رفتار اشتباهی نیست. مشکل نحوه بیان انتظارات و تناسب آنها با ویژگی های فردی دانش آموز است. والدین باید بین حمایت و کنترل، تشویق و فشار و انتظار واقع بینانه و کمال گرایی افراطی تفاوت قائل شوند.
بهتر است خانواده به جای پرسیدن مدام در مورد نمرات و نمرات، از تجربه یادگیری، مشکلات مدرسه و احساسات فرزندشان صحبت کنند. دانش آموز باید احساس اطمینان کند که حتی اگر نتیجه ای کمتر از حد انتظار کسب کند، می تواند بدون ترس از توبیخ در مورد مشکلات خود صحبت کند.
به گزارش میهن تجارت: نظام آموزشی و روش ارزشیابی مدارس تا چه اندازه در تشدید یا کاهش رقابت تحصیلی نقش دارد و آیا تمرکز بیش از حد بر نمرات می تواند بر معنای واقعی یادگیری تأثیر بگذارد؟
کاظمی: نظام آموزشی نقش مهمی در تعیین معیارهای موفقیت تحصیلی دارد. هنگامی که بیشتر توجه مدرسه بر نمرات، رتبه‌بندی و نتایج آزمون متمرکز می‌شود، این پیام به دانش‌آموز ارسال می‌شود که موفقیت بیش از هر چیز با اعداد و جایگاه در میان دیگران سنجیده می‌شود. در چنین محیطی، فرآیند یادگیری و توسعه مهارت های فردی ممکن است به حاشیه رانده شود.
تمرکز افراطی بر روی نمره می تواند باعث شود برخی از دانش آموزان به جای یادگیری عمیق فقط به دنبال یک نتیجه خوب در امتحان باشند. در این شرایط، اشتباه کردن به جای اینکه بخشی طبیعی از فرآیند یادگیری در نظر گرفته شود، به یک رویداد ناخوشایند و حتی تهدیدکننده تبدیل می شود. این نگرش همچنین می تواند کنجکاوی، خلاقیت و تمایل به آزمایش را محدود کند.
ارزشیابی تحصیلی برای سنجش سطح یادگیری و شناسایی نقاط قوت و ضعف دانش آموزان ضروری است. مسئله حذف نمره از سیستم آموزشی نیست، بلکه جلوگیری از تبدیل شدن آن به تنها معیار موفقیت است. توانایی حل مسائل، تفکر انتقادی، خلاقیت، کار گروهی و مهارت های ارتباطی نیز باید در فرآیند آموزش مد نظر قرار گیرد.
با ایجاد فرصت های یادگیری مشارکتی، تشویق به توسعه فردی و ارائه بازخورد سازنده، مدرسه می تواند فضای رقابت را از مقایسه صرف به رشد و یادگیری تغییر دهد. در چنین فضایی موفقیت یک دانش آموز به معنای شکست دانش آموز دیگر نیست و هر فردی این فرصت را دارد که توانایی های منحصر به فرد خود را شکوفا کند.
به گزارش میهن تجارت: رقابت تحصیلی و مقایسه مداوم با دیگران چه تأثیری بر عزت نفس، هویت و روابط اجتماعی نوجوانان دارد؟
کاظمی: نوجوانی یکی از مراحل مهم شکل‌گیری هویت و شناخت توانایی‌ها و ارزش‌های فردی است. در این دوره نظر همسالان و میزان پذیرش در جمع دوستان اهمیت زیادی پیدا می کند. اگر رقابت تحصیلی به یک مقایسه دائمی تبدیل شود، دانش آموز ممکن است به تدریج ارزش خود را نه بر اساس ویژگی ها و توانایی های شخصی، بلکه بر اساس موقعیت خود در مقایسه با دیگران تعریف کند. به عنوان مثال، دانش آموزی که به طور مداوم نمرات بالایی می گیرد ممکن است به تدریج به این باور برسد که باید همیشه بهترین باشد و هر نتیجه ای کمتر از حد انتظار یک شکست شخصی است. از سوی دیگر، دانش آموزی که در مقایسه با همسالان خود عملکرد تحصیلی ضعیفی دارد، ممکن است توانایی های خود را دست کم بگیرد و احساس بی کفایتی را تجربه کند، که هر دوی اینها می تواند بر تصویر فرد از خود تأثیر بگذارد.
این موضوع گاهی اوقات دوستی ها را نیز تغییر می دهد. در فضایی که موفقیت دیگران تهدیدی برای موقعیت فرد تلقی می شود، احتمال حسادت، پنهان کردن اطلاعات تحصیلی، کاهش همکاری و حتی فاصله گرفتن از دوستان افزایش می یابد. در حالی که محیط آموزشی باید بستری برای تجربه دوستی، همکاری و یادگیری جمعی باشد.
آموزش به نوجوانان ضروری است که تفاوت در استعدادها، میزان یادگیری و علایق بخشی طبیعی از تفاوت های فردی است. قرار نیست هیچ دانش آموزی در همه زمینه ها بهترین باشد. تقویت عزت نفس زمانی اتفاق می‌افتد که فرد بتواند توانایی‌ها و محدودیت‌های خود را بشناسد و بدون توجه به مقایسه‌های مداوم برای پیشرفت شخصی خود تلاش کند.
به گزارش میهن تجارت: برای تبدیل رقابت تحصیلی به فرصتی برای رشد و پیشگیری از آسیب های روانی چه اقداماتی از سوی دانش آموزان، خانواده ها و مدارس باید انجام شود؟
کاظمی: اولین قدم تغییر تعریف موفقیت است. موفقیت فقط به این معنا نیست که بالاترین امتیاز یا رتبه اول را کسب کنید. دانش آموز باید بیاموزد که پیشرفت واقعی زمانی اتفاق می افتد که نسبت به گذشته توانایی بیشتری داشته باشد. مقایسه عملکرد امروز با تلاش‌ها و توانایی‌های گذشته، در بسیاری موارد می‌تواند معیار واقعی‌تری برای رشد شخصی باشد.
از سوی دیگر، دانش آموزان باید مهارت هایی مانند مدیریت زمان، هدف گذاری واقع بینانه، مدیریت احساسات و شکست سازنده را بیاموزند و همچنین به خود فرصت استراحت، تفریح و معاشرت بدهند. زندگی آکادمیک نباید شامل همه ابعاد هویت نوجوان باشد. فعالیت های هنری، ورزش، دوستی ها و علایق شخصی نیز بخش های مهمی از رشد سالم هستند.
خانواده ها نیز باید به جای تمرکز بر نتیجه، روند تلاش فرزند خود را ببینند و از مقایسه او با دیگران خودداری کنند. گوش دادن به دغدغه های دانش آموز، ایجاد فضای امن برای ابراز احساسات و داشتن انتظارات متناسب با شرایط و توانایی های فردی می تواند نقش موثری در کاهش فشار روانی داشته باشد.
مدارس و مشاوران باید برای شناسایی علائم استرس و ایجاد یک محیط حمایتی تلاش کنند. رقابت زمانی ارزشمند است که همکاری، احترام به تفاوت های فردی و سلامت روان نیز در نظر گرفته شود. هدف آموزش و پرورش نه تنها باید آموزش دانش آموزانی باشد که از دیگران جلوتر هستند، بلکه باید به آموزش افرادی کمک کند که توانایی یادگیری، رشد، مسئولیت پذیری و ساختن آینده خود را دارند.
منبع : به گزارش میهن تجارت
