ایران در مدار اقتدار؛ میراث مردانی که آسمان را به زانو درآوردند

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، اگر بخواهیم تاریخ صنعت هوافضای ایران را روایت کنیم باید از سال 57 به بعد یعنی بعد از انقلاب اسلامی شروع کنیم. ایران سال‌ها جزو سازمان‌های فضایی بین‌المللی نبود، اما انقلاب اسلامی این روند را تغییر داد. شعار «ما می توانیم» از همان سال ها تبدیل به یک طرح عملی شد.

مهم این است که این صنعت وارداتی نیست. هیچکس تکنولوژی آماده به ما نداد. هر قدمی را مهندسان و نخبگان جوان ایرانی در آزمایشگاه ها، کارگاه ها و میدان های آزمایشی با اشتباه و تکرار و دوباره کاری برمی داشتند. پرتابگر، ماهواره، ایستگاه زمینی، سوخت و سیستم های کنترل همه توسط بچه های این کشور طراحی شده است. انقلاب اسلامی بستر این رشد را فراهم کرد: اعتماد به جوانان ایرانی، تاکید بر خودکفایی و فضای جهادی.

این جاده هموار نبود. تحریم ها برای سال ها مانع از دسترسی ایران به قطعات، مواد، تجهیزات آزمایشگاهی و همکاری های علمی بین المللی شد. این فشارها روند توسعه را متوقف نکرد، بلکه هزینه آن را افزایش داد. برخی پروژه ها بعدها تکمیل شد و بخشی از انرژی کشور صرف ساختن چیزهایی شد که در شرایط عادی از بازار تهیه می شد. اما این فشارها به تقویت بومی سازی نیز منجر شد. وقتی در بسته شد باید راه دیگری پیدا کرد.

فهرست افتخارات؛ از موشک تا ماهواره

ایران در سال 2006 با پرتاب موشک کاوشگر وارد مرحله جدیدی شد. این موشک ها تحقیقاتی بودند و برای آزمایش فناوری فضایی استفاده می شدند. در فوریه 2008، 3 موجود زنده از جمله موش، لاک پشت و کرم با کاوشگر به فضا فرستاده شدند. در بهمن ماه 1391 نوبت به میمون «پیشگام» رسید که به سلامت به زمین بازگشت. تقریباً یک سال بعد، میمون دیگری به نام «فرگام» نیز همین مسیر را طی کرد. بازگشت ایمن یک موجود زنده به فناوری پیچیده ای نیاز دارد: سیستم های بازیابی، کنترل شرایط داخل کپسول و مدیریت فرود.

در فوریه 2007، ماهواره «امید» با ماهواره بر بومی «سفیر» وارد مدار شد. ایران با این پرتاب به معدود کشورهایی پیوست که توانایی پرتاب مستقل ماهواره را دارند. پس از آن نوبت به «رصد» (1390)، «نوید علم و صنعت» (1390) و «فجر» (1393) رسید و برنامه با طراحی ماهواره برهای بزرگتر ادامه یافت.

در سال های اخیر سرعت کار افزایش یافته است. ماهواره‌بر «پیام‌آور» نیروی هوافضای سپاه، ماهواره‌های نظامی «نور 1» (1399)، «نور2» (1400) و «نور3» (1402) را به مدارهای 425 تا 500 کیلومتری رساند. «سیمرغ» در آذرماه 1402 ماهواره های «مهدا»، «کیهان 2» و «هتف 1» را با هم به فضا پرتاب کرد و در آذر 1403 سیمرغ سنگین ترین محموله تاریخ برنامه فضایی کشور را با وزن حدود 300 کیلوگرم شامل بلوک انتقال مداری سامان و ماهواره فخر 1 به فضا پرتاب کرد. ناو حامل سوخت جامد “قائم 100” ماهواره “سوریا” را در ارتفاع 750 کیلومتری و “چمران 1” را در مدار 550 کیلومتری قرار داد. چمران 1 نیز اولین مانور مداری و نزدیک شدن کشور را انجام داد. این نشان می دهد که ایران علاوه بر قرار دادن ماهواره در مدار، توانایی کنترل و هدایت آن را نیز دارد.

استفاده از این ماهواره ها متنوع است. برخی از آنها تصویربرداری و سنجش از دور انجام می دهند. چند تست ارتباط و اینترنت اشیا. برخی برای فناوری های مداری و امنیتی و برخی برای آزمایش زیرسیستم های بومی طراحی شده اند. هر پرتاب یک تجربه جدید است و داده های به دست آمده از آن اساس ماهواره بعدی می شود.

بیایید صادق باشیم: برنامه فضایی در هر کشور دارای فراز و نشیب است. ایران نیز پرتاب ناموفق داشته است. اما همین تجارب است که بلوغ را به ارمغان می آورد و کشورهای پیشرو در فضا نیز همین راه را طی کرده اند.

هوافضای سپاه پاسداران; جایی که یک نام می درخشد

اگر بخواهیم نامی را در دل این راه بگذاریم، نام شهید حسن تهرانی مقدم است. وی در سال 1338 در تهران متولد شد، در همان روزهای اول وارد سپاه شد و در جنگ تحمیلی توپخانه سپاه را سازماندهی کرد. در آبان 1362 مأمور راه اندازی یگان موشکی سپاه شد. در آن روزها عراق شهرهای ما را بمباران می کرد و ایران امکانات محدودی برای پاسخ داشت.

دیدگاه او فراتر از خرید یا استفاده از چند سیستم بود. او به دنبال ایجاد دانش، تربیت نیروهای متخصص، ایجاد زیرساخت ها و دستیابی به تولید داخلی بود. به همین دلیل لقب «پدر موشکی ایران» را به خود اختصاص داد. از نازعات که یکی از اولین موشک های بومی در سال های آخر جنگ بود تا مسیری که به شهاب 3، قدر، عماد و بعدها به ماهواره برها رسید، همه چیز ادامه همان تفکر بنیادی است.

30 آبان 1390 در انفجار پادگان بیدگناه ملارد به همراه جمعی از همکارانش به شهادت رسید. امروز که 30 آبان به عنوان روز ملی هوافضا ثبت شده است، یاد او را زنده نگه می داریم، اما مهمتر از آن، راهی که او ایجاد کرد، با رفتنش متوقف نشد. هزاران مهندس جوان همین مسیر را طی کردند.

این صنعت تنها علمی و فناوری نیست. جنبه نظامی هم دارد. موشک ها، پهپادها، ماهواره های شناسایی و سیستم های ناوبری به هم گره خورده اند. فناوری موتورهای سوخت جامد و مایع، هدایت و کنترل و ساختارهای سبک هم در پرتابگرهای ماهواره و هم در موشک ها استفاده می شود.

در سالهای اخیر، از عملیات وعده صادق (فروردین و مهر 1403) تا درگیری های خرداد 1404، شاهد آن بودیم که بخش مهمی از قدرت تهاجمی ایران مبتنی بر این صنعت بود. بازدارندگی ایجاد کرد، چیزی که هر کشوری برای امنیت خود به آن نیاز دارد. نیروی هوافضای سپاه رکن اصلی این قدرت بود و دستاوردهای آن در عرصه نظامی برای هر ناظر منصفی چشمگیر است.

یک ستاره مردی که تحریم ها را به فرصت تبدیل کرد

ماجرای قسمت دیگری از هوافضای ایران با نام شهید سرتیپ منصور ستاری گره خورده است. وی از بهمن 1365 تا دی ماه 1373 فرمانده نیروی هوایی ارتش بود و در سال های جنگ و پس از آن، تحریم ها راه را برای خرید قطعات و پشتیبانی از جنگنده های آمریکایی ایران مسدود کرد. شرکت های غربی دیگر همکاری نکردند. چنین وضعیتی می تواند به معنای زمین گیر شدن ناوگان هوایی کشور باشد.

ستاری تسلیم نشد. در سال 1366 با همکاری گروهی از افسران «جهاد خودکفایی» نیروی هوایی را تأسیس کرد. هدف این بود که قطعات را خودشان بسازند و خودشان هواپیما و هلیکوپتر را تعمیر و بازسازی کنند. در همین دوره، بالگردهای H-43 و هواپیماهای T-33 در داخل کشور بازسازی شد و قطعات مورد نیاز C-130 توسط متخصصان داخلی ساخته شد. هواپیمای سبک “پرستو” ساخته شد و پروژه هایی مانند “اوج” راه اندازی شد. این مسیری بود که سال ها بعد به جنگنده «آذرخش» منتهی شد.

ستاری فقط یک تعمیرکار نبود. او به پرورش نیروی انسانی فکر کرد: آموزشگاه پرواز را راه اندازی کرد تا خلبانان در داخل آموزش ببینند، دانشگاه علوم و فنون هوانوردی را تأسیس کرد و برای پایداری این راه سرمایه گذاری کرد. شجاعت باور به این که می شود و این نگرش که «اگر ندهند خودمان می سازیم» همان روحیه ای است که امروز در پرتاب ماهواره می بینیم. وی در 24 دی ماه 1373 در سانحه هوایی در حوالی اصفهان به همراه جمعی از فرماندهان نیروی هوایی به شهادت رسید. اما آنچه کاشته بود باقی ماند.

ایران در آینه منطقه

اگر نگاهی به همسایه ها بیندازیم، تفاوت ها مشخص می شود. اکثر کشورهای عربی منطقه، از امارات و عربستان سعودی گرفته تا مصر، ماهواره های خود را به شرکت های خارجی سفارش می دهند. گاهی ساخت و ساز و گاهی پرتاب را به دیگران می سپارند. به عنوان مثال، کاوشگر مریخ امارات با موشک ژاپنی به فضا رفت و ماهواره های بسیاری از کشورهای منطقه با پرتابگرهای آمریکایی، اروپایی، روسی یا چینی به فضا پرتاب شدند. سرمایه دارند و می خرند که مسیر قابل درک است. اما این به معنای وابستگی است. اگر روزی روابط سیاسی تغییر کند، برنامه فضایی نیز متوقف خواهد شد.

در غرب آسیا، تنها تعداد کمی از کشورها وجود دارند که قابلیت پرتاب مستقل دارند. ایران یکی از آنهاست و با دانش خود به آن دست یافته است. هم ماهواره می سازد و هم گیرنده های ماهواره ای. هم ایستگاه زمینی و هم پایگاه پرتاب دارد.

هوافضا؛ این فقط موشک نیست، سفره مردم هم هست

اگر کسی فکر می کند که هوافضا فقط مربوط به ارتش است، اشتباه می کند. ماهواره ها و فناوری های مرتبط در زندگی روزمره مردم نقش دارند، حتی اگر دیده نشوند.

در کشاورزی، تصاویر ماهواره ای سلامت محصول، سطح رطوبت خاک و الگوی کشت را نشان می دهد. این داده ها به مدیریت آب کمک می کند، که برای کشوری با چالش های کمبود آب از اهمیت حیاتی برخوردار است. در هواشناسی، پیش بینی دقیق تر باران، سیل، خشکسالی و گرد و غبار به برنامه ریزی کمک می کند. در مدیریت بحران، پس از وقوع زلزله یا سیل، تصاویر ماهواره ای به سرعت ابعاد آسیب را نشان می دهد و اقدامات امدادی را هدایت می کند.

در ارتباطات، فناوری‌های فضایی می‌توانند از اینترنت اشیا، پخش رسانه‌ای و ارتباطات در مناطق دوردست پشتیبانی کنند. در محیط و منابع طبیعی، تغییر کاربری اراضی، وضعیت دریاچه ها و تالاب ها و تغییرات پوشش گیاهی قابل پایش است. در امنیت و مرزبانی، داده های ماهواره ای نظارت و شناسایی سرزمینی را افزایش می دهد. رئیس سازمان فضایی ایران اخیراً توسعه کاربردهای فضایی در زندگی مردم و اقتصاد فضایی را اولویت راهبردی کشور اعلام کرده است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می شود که بدانیم کشوری که داده های مکانی خود را تولید می کند نیازی به خرید اطلاعات از دیگران ندارد و تصمیماتش بر اساس داده های خود است. این یعنی استقلال.

روز ملی هوافضا تنها یادآور موشک ها و ماهواره ها نیست. یادآور راهی است که با انقلاب اسلامی آغاز شد و با تحریم و فشار ادامه یافت و با تلاش جوانان ایرانی به مدار رسید. نام تهرانی مقدم و ستاری یادآور آن است که توسعه این صنعت بدون فداکاری و دورنگری امکان پذیر نبود. هنوز راه زیادی در پیش است، اما پایه دانش بومی محکم است.