به گزارش اختصاص نیوز به نقل از روزنامه دنیای اختاز، آخرین گزارش های مردمی از ارزیابی کیفی خودروهای داخلی به آذر ماه سال 1400 برمی گردد و از آن زمان تاکنون اطلاعات منظم و عمومی از کیفیت محصولات خودروسازان در اختیار خریداران قرار نگرفته است. این در حالی است که گزارش های مذکور یکی از معدود ابزارهای اطلاع رسانی از وضعیت کیفی خودروهای تولید داخل بوده و امکان مقایسه نسبی محصولات را برای مصرف کنندگان فراهم کرده است. اکنون نزدیک به پنج سال از توقف انتشار این گزارش ها می گذرد، نه سیاست گذار خودرو توضیح روشنی درباره سرنوشت آنها ارائه کرده و نه خودروسازان اطلاعات شفافی از کیفیت محصولات خود منتشر کرده اند. به این ترتیب در بازاری که قیمت به مهم ترین شاخص خرید تبدیل شده و دسترسی به خودرو دشوارتر از قبل شده است، کیفیت به حاشیه رفته و حق مصرف کننده برای اطلاع از مشخصات و عملکرد محصولی که می خرد عملا نادیده گرفته شده است.
تعلیق انتشار عمومی گزارشهای ارزیابی کیفیت در شرایطی اتفاق افتاد که این گزارشها قبلاً به صورت ماهانه توسط شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران منتشر میشد. در این ارزیابی ها، خودروهای داخلی از نظر ظاهر و ایرادات عملکردی مورد بررسی قرار گرفتند و با توجه به سطح کیفی و نتایج ارزیابی، از یک تا پنج ستاره در گروه های قیمتی مختلف دریافت کردند. اگرچه این گزارش ها تمام جنبه های کیفیت خودرو از جمله ایمنی در تصادف، دوام طولانی مدت و غیره را در بر نمی گرفت، اما حداقل تصویری از کیفیت محصولات در زمان تولید ارائه می کرد. گزارش آذر ماه 1400 به عنوان آخرین گزارش کیفی شامل 34 محصول بوده و یکی از آخرین گزارش های عمومی موجود در این زمینه می باشد.
از آن زمان تاکنون توضیحاتی در خصوص تغییر روش ارزیابی و طراحی مدلی جدید و به روزتر برای انتشار گزارش ارائه شده است. مدلی که قرار بود حرفه ای تر و متناسب با نیازهای جدید صنعت خودرو باشد. اما آنچه در عمل اتفاق افتاد، انتشار مدل جدید ارزیابی نبود، بلکه حذف گزارش های عمومی بود. به عبارت دیگر، وعده اصلاح سیستم اطلاعات با کیفیت منجر به ایجاد سیستم شفافتر نشد و مصرفکننده در نهایت از همان اطلاعات محدودی که قبلاً در اختیار داشت، محروم شد. البته توقف انتشار عمومی گزارش ها لزوماً به معنای توقف کلیه فرآیندهای نظارت و ارزیابی کیفیت در صنعت خودرو نیست. شرکت های تولیدی همچنان ملزم به رعایت استانداردهای اجباری و انجام کنترل های کیفی هستند و نهادهای نظارتی نیز وظایف مشخصی در این زمینه دارند. مشکل اصلی عدم دسترسی عمومی به نتایج این ارزیابی هاست. در واقع ممکن است اطلاعاتی در اختیار سازمان های نظارتی یا خودروسازان باشد، اما زمانی که این اطلاعات به صورت منظم، قابل مقایسه و قابل فهم منتشر نشود، خریدار قادر به استفاده از آن نخواهد بود.
در این میان برخی محدودیتهای بینالمللی دلیلی بر وقفه در انتشار عمومی گزارشهای کیفی تلقی میشود، در حالی که تحریمها و محدودیتهای اقتصادی به تنهایی نمیتواند توجیهی برای کنار گذاشتن اطلاعات با کیفیت باشد. ضمناً در شرایطی که تامین قطعات، دسترسی به فناوری، تغییر تامین کنندگان و محدودیت های تولید می تواند بر کیفیت محصول تاثیر بگذارد، نیاز به نظارت و انتشار اطلاعات افزایش می یابد. مصرف کننده باید بداند خودرویی که امروز خریداری می کند از نظر کیفیت، عملکرد قطعات و میزان ایرادات احتمالی در چه وضعیتی قرار دارد و اینکه آیا تغییر شرایط تولید بر کیفیت آن تاثیر گذاشته است یا خیر.
از سوی دیگر، در سال های اخیر قیمت خودرو به یکی از موضوعات اصلی اختلاف بین سیاستمداران، خودروسازان و مصرف کنندگان تبدیل شده است. افزایش قیمت کارخانه، فاصله بین قیمت بازار و کارخانه، کل هزینه تولید و میزان زیان یا سود خودروسازان به طور مستمر مورد توجه قرار گرفته است. حتی در برخی موارد جزییات هزینه تولید و صورت های مالی شرکت ها نیز در دسترس عموم قرار می گیرد. اما در سوی دیگر این معادله، اطلاعات کیفیت محصولی که با این هزینه تولید و با قیمت بالا به دست مصرف کننده می رسد، جایگاه مشخصی در اطلاع رسانی عمومی ندارد. انگار خریدار باید بداند برای خرید خودرو چقدر هزینه می کند و خودروساز چقدر منابع را صرف تولید آن کرده است، اما نیازی نیست بداند با این هزینه چه کیفیتی می گیرد.
یک کارشناس خودرو در گفت و گو با «دنیای اقتصاد» بیان می کند: این وضعیت در بازاری که با عرضه محدود و قدرت خرید پایین مواجه است پیامد مهم تری دارد. وی می افزاید: زمانی که تقاضا برای خرید خودرو از کارخانه به دلیل تفاوت قیمت و محدودیت دسترسی افزایش می یابد، انتخاب مصرف کننده بیش از آنکه بر اساس کیفیت و قابلیت های محصول باشد، تحت تاثیر امکان برنده شدن در طرح فروش و توانایی پرداخت قیمت قرار می گیرد. در چنین شرایطی حتی اگر خریدار از کیفیت محصول راضی نباشد، جایگزین های زیادی را پیش روی خود نمی بیند. به این ترتیب کیفیت از یک عامل رقابتی به یک موضوع فرعی در فرآیند خرید تبدیل می شود.
با این حال، تمام عدم توجه به کیفیت را نمی توان صرفاً به توقف انتشار گزارش ها نسبت داد. ساختار انحصاری بازار، محدودیت واردات، عدم تنوع محصول و رقابت ضعیف نیز در کاهش وزن کیفیت در تصمیم خرید موثر است. در یک بازار رقابتی، خودروساز برای حفظ مشتریان باید کیفیت، دوام، خدمات پس از فروش و رضایت مشتری را بهبود بخشد. اما زمانی که عرضه محدود می شود و خریدار با گزینه های کمی برای خرید خودرو مواجه می شود، فشار رقابتی برای بهبود کیفیت نیز کاهش می یابد. در چنین بازاری، انتشار اطلاعات با کیفیت می تواند حداقل بخشی از شکاف رقابتی را با اطلاع رسانی به مصرف کننده جبران کند.
کشف کیفیت در بازارهای جهانی
نگاهی به تجربه بازارهای جهانی نشان می دهد که کیفیت و ایمنی خودرو در بسیاری از کشورها تنها یک موضوع داخلی بین خودروساز و نهاد ناظر نیست، بلکه اطلاعات آن به عنوان بخشی از حقوق مصرف کننده در اختیار عموم قرار می گیرد. البته باید بین انواع ارزیابی ها تمایز قائل شد. ارزیابی کیفیت ساخت، میزان تصادف و قابلیت اطمینان خودرو با تست های ایمنی تصادف یکسان نیست و هر کدام بخشی از ویژگی های یک محصول را اندازه گیری می کند. اما جمع آوری این اطلاعات به خریدار کمک می کند تا تصویر جامع تری از خودروی مورد نظر خود داشته باشد. به عنوان مثال، در اروپا Euro NCAP خودروها را از نظر حفاظت از سرنشینان، حفاظت از کاربران آسیب پذیر جاده، عملکرد سیستم های پیشگیری از تصادف و ویژگی های کمک راننده ارزیابی می کند. نتایج این تست ها در قالب رتبه بندی صفر تا پنج ستاره منتشر می شود و مصرف کنندگان می توانند قبل از خرید، عملکرد ایمنی مدل های مختلف را با هم مقایسه کنند.
نکته مهم این است که این رتبه بندی تنها به رعایت حداقل استانداردهای قانونی محدود نمی شود، بلکه سطح عملکرد خودرو را در تست های خاص و فراتر از الزامات اولیه نشان می دهد. Euro NCAP همچنین تاکید می کند که سال شرکت در آزمون مهم است. زیرا معیارهای ارزیابی با گذشت زمان سختتر میشوند و نباید امتیاز خودروهای قدیمی را بدون توجه به سال تست با مدلهای جدید مقایسه کرد.
در ایالات متحده، اداره ملی ایمنی ترافیک بزرگراه (NHTSA) سیستم ارزیابی ایمنی خودرو پنج ستاره را پیاده سازی می کند. این بدنه خودروها را از نظر احتمال برخورد از جلو، برخورد جانبی و احتمال واژگونی بررسی کرده و نتایج را در اختیار خریداران قرار می دهد. در وب سایت این سازمان، مصرف کنندگان می توانند رتبه بندی ایمنی خودرو را جستجو و مقایسه کنند و اطلاعات را به خاطر بیاورند. در واقع اطلاعات ایمنی به بخشی از فرآیند تصمیم گیری خریدار تبدیل شده است و تنها پس از حادثه یا شکایت در اختیار او قرار نمی گیرد. در کنار نهادهای دولتی، نهادهای مستقل نیز در شکل دهی به انتخاب مصرف کننده نقش دارند.
در اتحادیه اروپا حتی اطلاعاتی مانند مصرف سوخت و انتشار CO2 خودروهای جدید باید در محل فروش و در قالب یک برچسب مشخص در اختیار خریدار قرار گیرد. این الزام با هدف کمک به مصرف کننده در انتخاب آگاهانه تر و تشویق خودروسازان به کاهش مصرف سوخت و آلایندگی ها تدوین شده است. به این ترتیب خریدار قبل از تصمیم گیری به اطلاعات استاندارد و قابل مقایسه دسترسی دارد و خودروساز نمی تواند برای معرفی محصول خود صرفاً به تبلیغات تجاری متکی باشد.
وجه مشترک این تجربیات این است که اطلاعات مربوط به عملکرد خودرو تنها نزد سازنده باقی نمی ماند. سازمان های دولتی، موسسات مستقل و انجمن های مصرف کنندگان هر کدام محصول را از زاویه ای بررسی می کنند و نتایج را به شکلی منتشر می کنند که برای خریدار قابل استفاده باشد. البته هیچ یک از این سیستم ها به معنای تضمین کیفیت مطلق یا عدم وجود ایراد در خودرو نیست، اما حداقل از عدم تقارن اطلاعات بین سازنده و خریدار می کاهد. با مقایسه داده ها، مصرف کننده می تواند با توجه به بودجه و نیاز خود تصمیم بگیرد و خودروساز در معرض قضاوت عمومی قرار می گیرد. در ایران اما چنین زنجیره اطلاعاتی شکل نگرفته است. گزارش های ارزیابی کیفی که پیش از این منتشر می شد، حداقل امکان مقایسه نسبی تولیدات داخلی را فراهم می کرد، اما توقف انتشار همان گزارش های محدود به معنای از بین رفتن یکی از ابزارهای نظارت عمومی بر عملکرد خودروسازان است.
در نهایت این سوال مطرح می شود که چرا در بازاری که قیمت خودرو به طور مداوم در حال افزایش است و مصرف کننده مجبور است بخش زیادی از منابع مالی خود را برای خرید آن اختصاص دهد، هنوز اطلاعاتی از کیفیت محصول در اختیار مردم قرار نمی گیرد؟ چرا نتایج ارزیابی هایی که قرار بود با هدف ارتقای کیفیت و افزایش رضایت مشتری انجام شود مرتب منتشر نمی شود؟ و از همه مهمتر، چه نهادی مسئول توقف این روند و بازگرداندن حق دسترسی مصرف کننده به اطلاعات با کیفیت است؟





