میهن تجارت- رشد سودآوری شرکتهای بورسی در گزارشهای 6 ماهه تصویر امیدوارکنندهای از عملکرد صنایع در بورس ترسیم کرد. تصویری که در آن جهش نرخ فروش، بهبود قیمت های جهانی و بازگشت بخشی از ظرفیت های تولید به مدار فعالیت، زمینه را برای ثبت سود قابل توجه فراهم کرده بود. اما بررسی کیفیت سود شرکت ها نشان می دهد که در پشت این رشد اسمی، وضعیت نقدینگی شرکت ها به همان اندازه تقویت نشده است.
برخلاف روز شنبه که بورس تهران با عقب نشینی محسوس و خروج پول های سنگین همراه بود، دیروز تالار شیشه ای با رشد چشمگیر شاخص های بورس پرونده خود را بسته و شاخص کل با عبور از قله قبلی، رکورد جدیدی را به ثبت رساند. شاخص کل با 1.34 درصد افزایش به سطح 8 میلیون و 465 هزار واحد رسید و رکورد قبلی ثبت شده در 31 مهر را پشت سر گذاشت و قله تاریخی جدیدی را فتح کرد.
کاهش نسبت جریان نقد عملیاتی به سود خالص در کل بازار و تعدادی از صنایع بزرگ و کوچک نشاندهنده افزایش فاصله بین سود شناسایی شده و وجه نقد عملیات است. به عبارت دیگر در شرایطی که سودآوری شرکت ها تحت تاثیر رشد نرخ ارز و قیمت محصولات تقویت شده است، هنوز بخشی از این سود به منابع نقدی در اختیار شرکت ها تبدیل نشده است. این واگرایی به ویژه در صنایعی که با مطالبات بلندمدت، نیاز به سرمایه در گردش بالا و محدودیت قیمت مواجه هستند، اهمیت دارد و نشان می دهد که اگرچه تورم باعث افزایش سود شرکت ها شده است، اما این سودآوری ممکن است «کاغذی» باشد.
در انتظار پول نقد
در بازار سهام معمولاً رشد درآمد فروش و سود خالص به عنوان نشانه های بهبود عملکرد شرکت ها در نظر گرفته می شود. اما صورت سود و زیان تنها بخشی از وضعیت اقتصادی شرکت را نشان می دهد. در سیستم حسابداری تعهدی، درآمد حتی قبل از دریافت وجه نقد شناسایی می شود و هزینه ها ممکن است با زمان پرداخت آنها فاصله داشته باشد. بنابراین، یک شرکت ممکن است فروش بیشتری را ثبت کند، حاشیه سود خود را حفظ کند و در نهایت سود خالص بالاتری کسب کند. اما بخش مهمی از منابع آن هنوز در مطالبات مشتریان یا انبار محبوس است.
نسبت جریان نقد عملیاتی به سود خالص از این زاویه مهم می شود. این نسبت نشان می دهد که چه مقدار از سود شناسایی شده شرکت توسط جریان نقدی حاصل از فعالیت اصلی آن پشتیبانی می شود. این شکاف به معنای عملکرد ضعیف یا دستکاری سود نیست. اما اگر برای چندین دوره ادامه یابد، می تواند نشانه ای از مشکل در وصول مطالبات، افزایش نیاز به سرمایه در گردش یا تغییر نامطلوب در چرخه عملیاتی شرکت باشد.
در اقتصاد ایران این موضوع به دلیل ساختار تامین مالی شرکت ها اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از شرکت ها برای تامین سرمایه در گردش به تسهیلات بانکی متکی هستند و طولانی شدن چرخه تبدیل مواد اولیه به محصول و سپس دریافت درآمد حاصل از فروش، هزینه مالی آنها را افزایش می دهد. به همین دلیل شرکتی که سود حسابداری مناسبی دارد; اما جریان نقدی عملیاتی ضعیفی ایجاد میکند، ممکن است برای پرداخت بدهی، خرید مواد خام یا اجرای طرحهای توسعه نیاز به وامگیری بیشتری داشته باشد. تحقیق انجام شده بر روی شرکت های تولیدی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران نیز بر رابطه بین مدیریت سرمایه در گردش و عملکرد شرکت ها تاکید کرده است.
در میان صنایع عمده بازار سرمایه، فلزات اساسی جایگاه بهتری در شاخص کیفیت سود دارند. ماهیت فعالیت بسیاری از شرکت های این گروه به ویژه تولیدکنندگان بزرگ فولاد و فلزات اساسی با فروش محصولات استاندارد، بازارهای صادراتی و امکان عرضه در بورس کالا همراه است. در مقایسه با صنایعی که فروش آنها به شبکه های توزیع گسترده یا خریداران دولتی وابسته است، این ویژگی ها می تواند به شفافیت بیشتر جریان فروش و امکان مدیریت بهتر مطالبات کمک کند.
البته این بدان معنا نیست که شرکت های فلزی از مشکلات سرمایه در گردش مصون هستند. تولید فولاد و فلزات اساسی به موجودی قابل توجهی از مواد اولیه، قطعات یدکی، انرژی و منابع مالی مستمر نیاز دارد. علاوه بر این، فاصله زمانی بین خرید مواد اولیه، تولید و فروش محصول می تواند منابع نقدی شرکت را درگیر کند. با وجود این نسبت کیفیت سود این گروه در محدوده 0.84 در مقایسه با نسبت حدود 0.53 کل بازار قرار دارد که نشان می دهد سودآوری شرکت های این صنعت از حمایت نقدی مناسب تری برخوردار است.
بیشتر بخوانید: تحلیل بورس امروز یکشنبه 3 آبان 1405 / رشد 111000 واحدی شاخص کل بورس
گروه سنگ آهن به عنوان بالادست زنجیره فولاد موقعیت مطلوبی دارد. شرکت های معدنی به دلیل دارا بودن دارایی های معدنی و فروش محصولات اساسی، ساختار عملیاتی متفاوتی با بسیاری از صنایع پایین دستی دارند. با این حال، هزینه های سنگین معدن، حمل و نقل، ماشین آلات و توسعه معادن بخش قابل توجهی از منابع مالی آنها را مصرف می کند. همچنین صادرات و نحوه تسویه درآمدهای ارزی می تواند بر زمان تبدیل فروش به نقد اثرگذار باشد. نسبت حدود 0.74 برای این گروه اگرچه کمتر از وضعیت فلزات اساسی است اما کیفیت سود مطلوب تری را نسبت به بخش قابل توجهی از صنایع فهرست شده نشان می دهد.
از سوی دیگر صنعت فرآورده های نفتی با چالش متفاوتی مواجه است. پالایشگاه ها در زنجیره ای فعالیت می کنند که در آن خرید خوراک، فروش محصولات، تسویه حساب با تامین کنندگان و دریافت مطالبات از مشتریان به طور همزمان اتفاق نمی افتد. بخشی از روابط مالی این شرکت ها نیز متاثر از مکانیسم های قیمت گذاری و تسویه حساب با نهادهای دولتی است. تصمیم اخیر وزارت نفت برای بازگرداندن نرخ گسترش کراک به سطح بهمن سال گذشته، نتیجه همین مطالبات پالایشگاه ها است.
افت نسبت کیفیت سود پالایشی به حدود 0.32 را نمی توان در چارچوب کاهش سودآوری تحلیل کرد. موضوع مهمتر فاصله بین شناسایی سود و تبدیل آن به وجه نقد است. این نسبت در مقایسه با گروه فلزات اساسی ضعف بیشتری را در حمایت نقدی سود نشان می دهد. برای تحلیل دقیقتر این وضعیت، حسابهای دریافتنی از شرکتهای پالایش و پخش، بدهیهای مربوط به خرید خوراک و تغییرات موجودی کالا نیز باید بررسی شوند.
صنعت فرآورده های شیمیایی با وجود داشتن شرکت های صادرات محور با درآمد ارزی از وضعیت یکسانی برخوردار نیست. شرکت های پتروشیمی از نظر نوع محصول، بازار مقصد، روش تسویه صادرات، نرخ خوراک و ساختار فروش بسیار متفاوت هستند. برخی از آنها به دلیل صادرات محصولات و دریافت درآمد ارزی، ظرفیت مناسبی برای ایجاد جریان نقدی دارند. اما این مزیت در همه شرکت ها یکسان نیست. مطالبات صادراتی، محدودیت های انتقال پول، هزینه تامین خوراک و سرمایه در گردش مورد نیاز برای تولید می تواند بخشی از منابع نقدی آنها را شامل شود. قرار گرفتن نسبت کیفیت سود این گروه در محدوده 0.52 نشان می دهد که مزیت صادراتی به تنهایی تضمین کننده تبدیل مناسب سود حسابداری به نقد نیست.
فشار سرمایه در گردش در صنایع کوچک
در بین صنایع کوچکتر، تفاوت کیفیت سود باید با توجه به ساختار فروش و چرخه عملیاتی آنها بررسی شود. به عنوان مثال، صنعت داروسازی یکی از گروه هایی است که شکاف بین فروش و دریافت وجه در آن می تواند به یک مشکل جدی تبدیل شود. شرکت های داروسازی علاوه بر تامین مواد اولیه و بسته بندی، با شبکه ای از توزیع کنندگان، داروخانه ها، بیمارستان ها و مراکز درمانی در ارتباط هستند. برخی از فروش های این شرکت ها به خریدارانی انجام می شود که ممکن است حسابشان با تاخیر مواجه شود.
از سوی دیگر، قیمت گذاری محصولات دارویی و محدودیت در افزایش نرخ فروش، انعطاف پذیری شرکت ها را برای انتقال سریع هزینه های افزایش یافته به مصرف کنندگان کاهش می دهد. این در حالی است که قیمت تمام شده مواد اولیه، بسته بندی و تامین برخی اقلام وارداتی می تواند تحت تاثیر نرخ ارز باشد. در چنین شرایطی، شرکت ممکن است از نظر حسابداری سودآور باشد. اما برای تامین مواد اولیه و ادامه تولید به نقدینگی بیشتری نیاز دارد. نزدیک شدن نسبت کیفیت سود این گروه به صفر یکی از جدی ترین نشانه های ضعف نقدینگی در بین صنایع منتخب است. البته برای تفسیر قطعی این وضعیت باید مشخص شود که آیا جریان نقدی عملیاتی منفی ناشی از افزایش مطالبات بوده و موجودی کالا یا عوامل دیگری در آن نقش داشته است. گروه غذایی نیز ساختار مشابهی دارد. با این تفاوت که گردش مواد اولیه و محصولات در آن اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از شرکت های مواد غذایی باید قبل از فروش محصول، مواد خام را خریداری و ذخیره کنند تا سطح تولید خود را حفظ کنند. در محصولاتی که سهم بالایی از مواد اولیه کشاورزی یا نهاده های وارداتی دارند، نوسان قیمت خرید می تواند نیاز مالی شرکت را به سرعت افزایش دهد. از سوی دیگر، فروش از طریق شبکه های توزیع و عمده فروشان ممکن است با اعطای اعتبار تجاری همراه باشد.
در نتیجه رشد فروش اسمی در این صنعت به معنای افزایش نقدینگی نیست. نسبت حدود 0.44 برای گروه مواد غذایی نشان می دهد که بخش قابل توجهی از سود شناسایی شده با جریان نقدی عملیاتی مرتبط نیست. این وضعیت در شرایط تورمی می تواند اهمیت بیشتری پیدا کند. زیرا شرکت برای خرید مجدد همان مقدار مواد اولیه به منابع مالی بیشتری نیاز خواهد داشت. در گروه کشاورزی و خدمات وابسته، فصلی بودن فعالیت و شکاف بین هزینه و فروش محصول نقش مهمی در جریان نقدینگی دارد. شرکت های کشاورزی ممکن است ماه ها را صرف خرید نهاده ها، کاشت، نگهداری و برداشت محصولات قبل از دریافت درآمد فروش کنند. بنابراین جریان نقد عملیاتی این گروه می تواند در مقاطع مختلف سال نوسانات قابل توجهی داشته باشد. اما قرار گرفتن نسبت کیفیت سود در محدوده 0.37 نشان می دهد که در داده های بررسی شده، سود حسابداری این گروه از پشتوانه نقدی قوی برخوردار نبوده است.
صنعت لاستیک و پلاستیک نیز از دو سو با فشار نقدینگی مواجه است. وابستگی برخی از تولیدکنندگان این گروه به مواد اولیه وارداتی به ویژه لاستیک طبیعی، نیاز به تامین مالی برای خرید مواد اولیه را افزایش می دهد. علاوه بر این، فروش به خودروسازان و سایر مشتریان صنعتی می تواند با دوره های اعتباری همراه باشد. به این ترتیب شرکت باید منابع لازم برای خرید مواد اولیه را تامین کند و منتظر وصول مطالبات خود باشد. نسبت حدود 0.47 برای این صنعت نشان دهنده شکاف قابل توجهی بین سود خالص و جریان نقدی عملیات است.
از طرفی کانی غیرفلزی وضعیت بهتری دارد. تنوع فعالیت های شرکت های این گروه و تفاوت در بازارهای فروش، ارزیابی همه آنها را با یک مدل عملیاتی غیرممکن می کند. اما نسبت حدود 0.68 در این صنعت نشان دهنده کیفیت نقدی بالاتر نسبت به صنایع غذایی، دارویی و لاستیک سازی و پلاستیک است. این گروه با توجه به سرمایه بر بودن برخی از فعالیت های خود نیازمند مدیریت هزینه های انرژی، تعمیرات و نگهداری و سرمایه در گردش است. مقایسه صنایع نشان میدهد که فلزات اساسی و استخراج سنگهای فلزی از حمایت نقدی مناسبتری برای سودآوری برخوردار هستند. در حالی که پالایشگاه ها، داروها و مواد غذایی با شکاف بیشتری بین سود حسابداری و جریان نقد عملیاتی مواجه هستند.
این تفاوت علاوه بر عملکرد شرکت ها متاثر از ساختار فروش، دوره وصول مطالبات و نیاز به سرمایه در گردش نیز می باشد. در شرایط تورمی، رشد سود خالص به تنهایی نمی تواند معیار مناسبی برای ارزیابی توان مالی شرکت ها باشد. شرکتی که سود خود را به پول نقد تبدیل نمی کند، برای تامین مواد اولیه، پرداخت بدهی و ادامه تولید به منابع مالی بیشتری نیاز دارد. از این منظر سرعت وصول مطالبات، مدیریت موجودی کالا و میزان وابستگی به تسهیلات به همراه نسبت کیفیت سود و جریان نقد آزاد از اهمیت ویژه ای در ارزیابی سهام برخوردار است. در نهایت، پایداری سودآوری نه تنها به میزان سود ثبت شده، بلکه به توانایی شرکت در تبدیل آن به وجه نقد نیز بستگی دارد.
منبع: دنیای اقتصاد





