چرا کاهش آب خزر روسیه را نگران کرده است؟

چرا کاهش آب خزر روسیه را نگران کرده است؟
پایگاه خبری تحلیلی میهن تجارت (mihantejarat.com):

بی بی سی: روسیه پس از گزارش کمترین سطح آب ثبت شده دریای خزر در اکتبر 2025، به طور فزاینده ای نگران کاهش سطح آب دریای خزر شده است. کم عمق شدن آب ها یکی از کریدورهای حمل و نقل را تهدید کرده است که به یک سرمایه استراتژیک مهم برای روسیه تبدیل شده است.

دریای خزر و کانال کشتیرانی ولگا-خزر بخش‌های کلیدی کریدور شمال-جنوب را تشکیل می‌دهند، مسیر کشتیرانی که روسیه را به خلیج فارس و اقیانوس هند متصل می‌کند.

پس از اعمال تحریم‌ها علیه روسیه در سال 2022، توجه به این مسیر افزایش یافت و با تشدید جنگ اوکراین در دریای سیاه و توقیف کشتی‌های مرتبط با روسیه توسط کشورهای غربی در دریای بالتیک و مدیترانه، اهمیت آن افزایش یافت.

با این حال، عملیات لایروبی گسترده نتوانست از به گل نشستن کشتی ها در مسیر کشتیرانی ولگا-خزر در سال 2026 جلوگیری کند. همزمان با تشدید درگیری ها در منطقه، تغییرات آب و هوایی راه حلی را که روسیه برای مقابله با تحریم های نفتی غرب و مشکلات فزاینده در زنجیره تامین خود امیدوار بود، تضعیف می کند.

چرا کاهش سطح آب خزر یک تهدید استراتژیک است؟

مقامات روسیه آشکارا از اهمیت استراتژیک دریای خزر صحبت کرده و آن را سپر ضروری در برابر توقیف کشتی ها و تحریم های تجاری غرب معرفی کرده اند.

در آوریل 2026، نیکلای پاتروشف، رئیس هیئت دریایی روسیه، به نقل از روزنامه ایزوستیا، نزدیک به کرملین، گفت: “کریدور حمل و نقل بین المللی شمال-جنوب اهمیت ویژه ای پیدا می کند زیرا جایگزینی برای مسیرهای دریایی تحت کنترل غرب است. این کریدور قادر است روسیه را به کشورهای دوست متصل کند.”

روزنامه دولتی «روسیسکایا گازتا» نیز در ژوئن نوشت: «تغییرات اساسی در سیاست جهانی، کریدور شمال-جنوب و بخش ولگا-کاسپین را از جایگزینی برای تنها گزینه تبدیل کرده است».

پاتروشف در دیدار با ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه در آوریل 2026 گفت که حداقل پنج میلیارد روبل معادل 61 میلیون دلار برای بازسازی بندر ماخاچکالا اختصاص یافته است.

این سرمایه گذاری برنامه ریزی شده در زیرساخت های دریای خزر پس از آن صورت می گیرد که دولت روسیه از سال 2021 حداقل 18 بندر را از شرکت های خصوصی مصادره کرده است. بر اساس گزارش وب سایت پژوهشی «پروژه»، گفته می شود که این اقدام با بازی نیکولای پاتروشف تسهیل شده است.

پیامدهای نظامی کاهش سطح آب خزر چیست؟

دریای خزر علاوه بر تجارت، از نظر نظامی نیز برای روسیه اهمیت بیشتری یافته است.

در سال 2022، ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، مسکو را به استفاده از دریا برای پرتاب موشک به اوکراین متهم کرد و از کشورهای ساحلی خواست روسیه را برای توقف این اقدام تحت فشار قرار دهند.

اخیرا NBC گزارش داده است که کرملین از آب های دریای خزر برای انتقال قطعات پهپاد، مهمات و TNT به ایران استفاده کرده است.

در 7 نوامبر، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (CENTCOM) یک گروه ضربتی تشکیل داد که ماموریت آن مختل کردن ترانزیت تجهیزات نظامی و آنچه «منابع غیرقانونی درآمد» ایران از طریق دریای خزر نامیده می‌شود، است.

کرملین هنوز درباره این اقدام واکنشی نشان نداده است اما رسانه های روسی از آن انتقاد کرده اند.

سایت نظامی «تاپوار» در این باره نوشت: آمریکا اکنون با استفاده از روش های سنتی فشار و ارعاب در تلاش است جای پایی در منطقه خزر باز کند.

این رسانه به توافقنامه 2018 دریای خزر که به امضای پنج کشور ساحلی رسیده و حضور نظامی خارجی را رد می کند، اشاره کرد.

دریای خزر دیگر از پیامدهای جنگ روسیه و اوکراین در امان نیست. در ژوئیه 2026، کیف موجی از حملات را با هدف قرار دادن زیرساخت های نفتی روسیه، چندین کشتی و حتی یک کشتی باری ایرانی در دریای خزر آغاز کرد.

با این حال، در شرایطی که مسیرهای دریایی امن محدودتر و حجم مبادلات تجاری از مسیر خزر افزایش یافته است، به نظر می رسد مسکو مصمم به حفظ و امنیت این کریدور است. در همین راستا، شناورهای ناوگان دریای خزر در جریان رزمایش «سنتر» روسیه در اکتبر 2026، مقابله با حملات پهپادی را تمرین کردند.

پاسخ روسیه به نگرانی همسایگان دریای خزر چیست؟

در حالی که اجماع نسبی میان کشورهای ساحلی خزر درباره نقش اصلی تغییر اقلیم در کاهش سطح آب این دریا وجود دارد، رویکرد دفاعی روسیه در مدیریت رودخانه ولگا که حدود 80 درصد از آب ورودی به خزر را تامین می‌کند، همچنان نارضایتی سایر کشورهای ساحلی را به همراه دارد. این کشورها نگران آلودگی، کمبود آب و نابودی اکوسیستم های ساحلی خود هستند.

ولادیمیر پوتین در نشست اخیر محیط زیست خزر که اکتبر گذشته در ترکمنستان برگزار شد، به کاهش آب ورودی به رودخانه های منتهی به خزر اشاره کرد، اما این موضوع را عمدتاً در چارچوب پیامدهای تغییرات آب و هوایی مطرح کرد. وی مانند گذشته نقش عواملی مانند مدیریت مخزن آب، سدسازی و برداشت آب را برجسته نکرد.

از سوی دیگر، الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان نیز با شفافیت بیشتری به این موضوع پرداخت و گفت که کاهش سطح آب دریای خزر «تنها ناشی از تغییرات آب و هوایی نیست». وی علاوه بر تغییرات اقلیمی، کاهش آب ورودی به رودخانه ها و عوامل انسانی را نیز از دلایل این روند عنوان کرد.

دیمیتری کریلوف، رئیس سازمان منابع آب روسیه (Rosvdresorsi) در سال 2025 به خبرگزاری دولتی ریا نووستی گفت: «روشن است که ساده‌ترین راه برای توضیح کم عمقی دریای خزر، انداختن همه تقصیرها به گردن رودخانه ولگا و نحوه تنظیم مخازن آب است.» اما این برداشت صحیح نیست. یا به عبارت دقیق تر، کاملا نادرست است.»

راهبردهای روسیه برای کاهش پیامدها چیست؟

علیرغم موضع رسمی دولت، برخی رسانه های روسی همچنان بر نقش مجموعه ای از عوامل از جمله مدیریت رودخانه ولگا در کاهش سطح آب دریای خزر تاکید می کنند.

روزنامه اقتصادی کومرسانت در گزارشی در 26 شهریور نوشت که «مشارکت هر یک از عوامل هنوز محل بحث است» و کم عمق بودن خزر را نمی توان صرفاً با تغییرات آب و هوایی توضیح داد.

همزمان Kader.Media که برچسب “عامل خارجی” را در روسیه دریافت کرد، گزارش داد که تلاش شرکت های انرژی برای حفظ سطح بالای آب در اطراف نیروگاه های برق آبی منطقه یکی از عوامل موثر در این روند است.

این رسانه همچنین به درخواست هایی اشاره کرد که می خواهند جریان طبیعی رودخانه ولگا را احیا کنند. اقدامی که به گفته حامیان آن می تواند به کند شدن روند کاهش آب دریای خزر و مقابله با بیابان زایی در استان آستاراخان روسیه کمک کند.

روسیه عملیات لایروبی گسترده ای را برای مقابله با کاهش سطح آب انجام داده است، اگرچه این اقدامات همیشه موفقیت آمیز نبوده است.

در ژوئن 2026، وب‌سایت پرطرفدار «گازتا» گزارش داد که 75 کشتی در کانال ولگا-کاسپین به دلیل کم‌عمق بودن آب، ترافیکی را ایجاد کرده است.

«کومرسانت» نوشت: برای از سرگیری ترافیک، هفت لایروبی شبانه روزی کار کردند.

همین روزنامه یک سال پیش گزارش داد که هزینه سالانه دولت برای عملیات لایروبی بیش از سه میلیارد روبل، معادل 36 میلیون دلار است.

با توجه به اهمیت استراتژیک جدید دریای خزر، بعید است که این عملیات متوقف شود.

یک پروژه داده منبع باز روسیه لکه های نفتی در دریای خزر را شناسایی کرده است

رسانه ها درباره تهدیدات زیست محیطی دریای خزر چه می گویند؟

کاهش سطح آب مهم ترین موضوعی است که در رسانه های روسیه از دریای خزر بیشترین توجه را به خود جلب کرده است. با این حال، سایر مشکلات زیست محیطی همچنان حیات این دریا را تهدید می کند. از جمله آلودگی نفتی، ورود فاضلاب و رواناب های کشاورزی که منجر به تخریب اکوسیستم دریایی و افزایش خطرات سلامتی می شود.

در اکتبر 2026، “روسیسکایا گازتا” گزارش داد که 70 درصد از فاضلاب داغستان بدون تصفیه وارد دریا می شود.

چندین نشت نفت نیز توسط پروژه های پایش زیست محیطی “پروزچنی میر” و “اکولوژیا ژیزنی” شناسایی شده است.

هزاران فوک در حال انقراض در سال 2022 مرده در سواحل دریای خزر پیدا شد و صدها لاشه دیگر در سال 2025 به ساحل ریخته شد.

وب سایت خبری مسکو تایمز که در خارج از روسیه فعالیت می کند، ادعاهای محققان روسی مبنی بر مرگ فک ها به دلایل طبیعی را با نگرانی کارشناسان خارجی در مورد آلودگی محیط زیست مقایسه کرد.

رسانه‌های محلی در مناطق ساحلی داغستان، آستاراخان و قلموکستان هر از گاهی گزارش‌هایی درباره سطح دریا، کاهش جمعیت ماهی، محدودیت‌های ماهیگیری یا طرح‌های پاکسازی محلی منتشر می‌کنند.

در ژوئیه 2026، کدر گزارش مفصلی از تأثیر منفی مشکلات زیست محیطی بر ساکنان مناطق ساحلی دریای خزر به ویژه ماهیگیران منتشر کرد.

با وجود نگرانی های آشکار و فقدان راه حل روشن، برخی از دانشمندان روسی همچنان دیدگاه نسبتاً خوش بینانه ای دارند.

به گزارش وب سایت لنتا، مارینا کیریلنکو، محقق روسی، در ژوئن 2026 گفت: “هنوز نمی توان پیش بینی کرد که چه زمانی سطح آب دوباره شروع به افزایش می کند، اما عملاً هر لحظه ممکن است این اتفاق بیفتد.”

همچنین میخائیل بولگوف محقق روسی به خبرگزاری ریانووستی گفت: انتظار داریم در سال های آینده سطح آب تثبیت شود.

هر دو محقق در تبیین دیدگاه های خود به نوسانات تاریخی سطح آب دریای خزر اشاره کرده اند. در حالی که در اظهارات آنها به نقش تغییر اقلیم زیاد اشاره نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *