به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، بیانیه مشترک آمریکا، روسیه و چین درباره ضرورت جلوگیری از وقوع جنگ هسته ای بار دیگر موضوع بازدارندگی هسته ای و نقش موازنه قوا در معادلات امنیتی بین المللی را به کانون توجهات بازگردانده است.
تاکید سران این سه کشور مبنی بر اینکه جنگ هستهای برنده نخواهد داشت و نباید آغاز شود، در شرایطی است که قدرتهای بزرگ جهان از دههها پیش در حال توسعه زرادخانههای هستهای خود هستند و همچنان رقابت تسلیحاتی یکی از مولفههای اصلی روابط امنیتی جهان به شمار میرود.
بررسی این موضع از منظر نظریه های علوم سیاسی و روابط بین الملل موضوع مهمی را پیش روی تحلیل گران قرار می دهد. چه چیزی که از جنگ هسته ای جلوگیری کرد، تلاش برای حذف این سلاح ها بود یا شکل گیری نوعی موازنه قوا بین کشورهای صاحب سلاح هسته ای. تئوری موازنه اتمی بر این فرض استوار است که در اختیار داشتن نیروی هسته ای توسط طرف های متخاصم می تواند هزینه شروع جنگ را به حدی افزایش دهد که هیچ یک از طرفین حاضر به استفاده از این سلاح ها نباشند.
تعادل اتمی؛ ایجاد اختلال در موازنه قوا
برای درک اهمیت این نظریه، باید به تاریخچه استفاده از سلاح های هسته ای برگردیم. در طول جنگ جهانی دوم، زمانی که هیچ کشور دیگری به سلاح های هسته ای دسترسی نداشت، ایالات متحده از دو بمب هسته ای علیه شهرهای ژاپنی هیروشیما و ناکازاکی استفاده کرد. این حادثه نشان داد که در اختیار داشتن انحصاری یک قدرت از سلاحی با چنین سطح تخریب، ظرفیت گسترده ای برای اعمال قدرت نظامی و تحمیل اراده خود بر سایر کشورها ایجاد می کند.
با این حال، دستیابی اتحاد جماهیر شوروی به سلاح های هسته ای در سال 1949 وضعیت قبلی را تغییر داد. پس از آن کشورهای دیگری از جمله چین و فرانسه نیز به این توان دست یافتند و در دهه های بعد هند، پاکستان و کره شمالی نیز به جمع کشورهای دارای سلاح هسته ای اضافه شدند. به این ترتیب انحصار اولیه آمریکا از بین رفت و استفاده از سلاح هسته ای دیگر بدون در نظر گرفتن احتمال واکنش متقابل طرف مقابل امکان پذیر نبود.
در این شرایط منطق بازدارندگی هسته ای شکل جدیدی به خود گرفت. بر اساس این منطق، کشوری که دارای قدرت هسته ای است، در صورت حمله هسته ای به قدرت دیگر، باید امکان پاسخ متقابل و تحمل خسارات سنگین را نیز در محاسبات خود در نظر بگیرد. بنابراین، طرفهای دارای قدرت تخریب متقابل میتوانند تصمیمگیری برای شروع جنگ هستهای را دشوار کنند.
از این منظر، گسترش قدرت هسته ای در بین قدرت های مختلف، اگرچه مخاطرات و تهدیدات خاص خود را به همراه دارد، اما در عین حال یکی از بسترهای شکل گیری بازدارندگی متقابل در معادلات نظامی جهان به شمار می رود. به همین دلیل، تاکید قدرت های هسته ای بر جلوگیری از جنگ هسته ای را نیز می توان در چارچوب نگرانی از پیامدهای غیرقابل کنترل این گونه درگیری ها بررسی کرد.
تجربه جنگ جهانی دوم؛ زمانی که ترس از انتقام مانع استفاده از سلاح شد
برای توضیح مکانیسم بازدارندگی می توان تجربه استفاده از سلاح های شیمیایی در دو جنگ جهانی را نیز بررسی کرد. در طول جنگ جهانی اول، آلمان از گازهای شیمیایی علیه نیروهای متخاصم استفاده کرد و این سلاح ها تلفات گسترده ای برجای گذاشت. اما در جنگ جهانی دوم علیرغم اینکه طرف های درگیر دارای قابلیت های شیمیایی بودند، استفاده گسترده از این سلاح ها در جبهه ها تکرار نشد.
یکی از تحلیلها درباره این تفاوت تاریخی مربوط به ترس کشورها از متقابل است. زمانی که طرف های درگیر سلاح های مشابهی داشته باشند، استفاده از سلاح های شیمیایی توسط یک طرف می تواند زمینه را برای اقدامات متقابل طرف دیگر فراهم کند. در چنین شرایطی هزینه استفاده از این تسلیحات افزایش می یابد و کشورها باید احتمال آسیب مشابه به نیروها و زمین های خود را در نظر بگیرند.
این منطق در نظریه بازدارندگی هسته ای نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس این دیدگاه، برخورداری متقابل از قدرت تخریب گسترده، امکان استفاده یکجانبه از سلاح را محدود می کند. زیرا هیچ یک از طرفین نمی توانند از مصونیت نسبت به عکس العمل طرف مقابل مطمئن باشند.
چرا عدم تعادل هسته ای می تواند به یک تهدید امنیتی تبدیل شود؟
یکی از موضوعات مهم، تفاوت شرایط مالکیت متقابل تسلیحات هسته ای و انحصار بودن این قابلیت در در اختیار داشتن یک طرف است. وقتی کشوری قدرت هسته ای داشته باشد و طرف مقابل فاقد چنین ظرفیتی باشد، نوعی عدم تعادل در معادلات نظامی شکل می گیرد. در این شرایط، طرف دارای سلاح هسته ای ممکن است تصور کند که می تواند با تکیه بر برتری تسلیحاتی خود، اراده سیاسی و نظامی طرف مقابل را تحت فشار قرار دهد.
از سوی دیگر، اگر هر دو طرف قابلیت بازدارندگی مشابهی داشته باشند، تصمیم به استفاده از سلاح هستهای با خطر پاسخ متقابل همراه خواهد بود. این امکان می تواند محاسبات نظامی را تغییر دهد و هزینه ورود به درگیری هسته ای را برای طرفین افزایش دهد.
این موضوع در معادلات امنیتی منطقه غرب آسیا نیز حائز اهمیت است. رژیم صهیونیستی به عنوان یک قدرت دارای قدرت هسته ای همواره در محاسبات امنیتی کشورهای منطقه مورد توجه قرار گرفته است. تهدیدات این رژیم علیه جمهوری اسلامی ایران و در اختیار داشتن تسلیحات هسته ای، ضرورت بررسی موضوع بازدارندگی و موازنه قوا را برجسته می کند.
بر این اساس، موضوع قدرت هستهای ایران نه تنها یک موضوع فناوری یا نظامی است، بلکه با موضوع امنیت ملی، حفظ استقلال و جلوگیری از تحمیل اراده قدرتهای خارجی مرتبط است. در این چارچوب داشتن قدرت بازدارندگی می تواند محاسبات طرف مقابل را تغییر داده و احتمال اقدام نظامی را کاهش دهد.
بازدارندگی هسته ای؛ تامین امنیت یا افزایش خطر جنگ؟
در مجموع، بیانیه مشترک ایالات متحده، روسیه و چین در مورد جلوگیری از جنگ هسته ای را می توان از منظر توازن قوا و بازدارندگی متقابل تحلیل کرد. قدرتهایی که بزرگترین زرادخانههای هستهای جهان را دارند از عواقب استفاده از این سلاحها آگاه هستند و میدانند که وقوع جنگ اتمی میتواند خساراتی را به بار آورد که خارج از کنترل دولتها و ارتشها نیست.
در این میان، افزایش قدرت بازدارندگی عاملی برای جلوگیری از استفاده از سلاح های هسته ای است. زیرا هدف اصلی از داشتن چنین ظرفیتی، استفاده از آن در میدان نبرد نیست، بلکه جلوگیری از شکل گیری شرایطی است که یک طرف بتواند با تکیه بر برتری تسلیحات، طرف دیگر را مجبور به تسلیم کند.
با این حال، بازدارندگی هسته ای علاوه بر ظرفیت جلوگیری از جنگ، خطر محاسبه اشتباه، تشدید رقابت تسلیحاتی و گسترش دامنه تخریب در صورت بروز درگیری را نیز به همراه دارد. بنابراین بیانیه سه قدرت هسته ای را می توان نشانه ای از اهمیت مدیریت رقابت هسته ای و جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی و نظامی به رویارویی هسته ای دانست. رویارویی که پیامدهای آن محدود به مرزهای کشورهای درگیر نخواهد بود.
منبع : به گزارش میهن تجارت





