ارامنه بنیانگذاران بسیاری از مشاغل در تهران بودند. «هویک میناسیان» پژوهشگر حوزه تاریخ شفاهی شهرها و محله های ارامنه در تهران و کشور است و در معرفی فعالیت های متعدد این مهاجران به پایتخت در این سال ها نقش بسزایی داشته است.
به گزارش همشهری آنلاین، بر اساس تحقیقات میناسیان، سابقه این مشاغل به زمانی برمی گردد که بنا به فرمان فتحعلی شاه خانواده های صنعتی ارمنی مانند آهنگر، زرگر، خیاط، کفاش، مکانیک، سنگ تراش، معمار، سازندگان، نقاشان و جواهرسازان از شهرهای اصفهان و تبریز به تهران آمدند. آمدند و در محوطه دروازه حضرت عبدالعظیم (ع) مستقر شدند.
شغل: سوسیسسازی
آدرس: یافت آباد
«آرزومان آوانسیان» برای اولین بار از سال 1304 به همراه همسر، فرزندان و 4 کارگر ارمنی دیگر تولید سوسیس و کالباس را در خانه خود آغاز کرد. در سال 1308 «لیشینسکی» نماینده بازرگانی روسیه در بندر انزلی که سابقه تولید سوسیس و کالباس در روسیه را داشت، تجهیزات کارخانه را برای تولید روزانه 40 تا 50 کیلوگرم سوسیس از آلمان وارد کرد و کارخانه خود را راه اندازی کرد. طولی نکشید که «لیشینسکی» این کارخانه را به تهران و با شریک آرزومان آوانسیان منتقل کرد و بدین ترتیب اولین کارخانه سوسیس و کالباس در «یافت آباد» تأسیس شد. «لیشینسکی» به روسیه بازگشت و کارخانه را به آوانسیان سپرد. در آن دوره هر هفته 54 راس گاو ذبح می شد و مصرف هفتگی گوشت گاو 400 تا 500 کیلوگرم بود.
شغل: کتابفروش و چاپخانه
آدرس: خیابان جمهوری
اولین چاپخانه در ایران و خاورمیانه توسط اسقف اعظم خاچاطور گساراتسی افتتاح شد. اولین کتابفروشی تهران «کتابفروشی ساکو» در خیابان جمهوری اسلامی، خیابان تیر دریای شمالی است. صاحب این کتابفروشی «ساکو هوسپیان» بود و کار خود را در سال 1312 در مغازه ای 6 متری آغاز کرد و در طول سال ها این مغازه پیشرفت کرد و به 130 متر رسید. کتابفروشی ساکو نماینده کلیه انتشارات جمهوری ارمنستان در ایران و نماینده تمبر کشورهای مشترک المنافع در ایران بود. علاوه بر این، ده ها هزار کتاب، مجله و ماهنامه به زبان های فارسی، ارمنی، فرانسوی، انگلیسی و… وارد کرد.
شغل: پرورش بوقلمون
آدرس: حصار ناصری
برای اولین بار بوقلمون در زمان شاه عباس صفوی توسط بازرگانان ارمنی که به ایتالیا رفتند و در تهران پرورش دادند به ایران آوردند و از آن زمان تاکنون اکثر ارامنه در تهران وظیفه پرورش بوقلمون را بر عهده داشتند. اصل ماجرا از این قرار بود که وقتی عده ای از ارامنه از اروپا برگشتند، بوقلمون را به شاه عباس هدیه کردند. پادشاه از این هدیه خوشش آمد و دستور داد تخم بوقلمون را در خانه های ارامنه توزیع کنند. چون از جوجه ها بهتر مراقبت می کردند. در عوض، آنها باید هر سال یک بوقلمون را به پادشاه تقدیم می کردند. ژان باپتیست تاورنیه، جهانگرد و بازرگان فرانسوی که در زمان صفویه بارها به ایران سفر کرد، در خاطرات خود می نویسد: «شاه (شاه عباس صفوی) ارامنه را به تجارت تشویق می کرد و در زمینه ابریشم به آنها کمک می کرد و پس از فروختن آن، آنها را تشویق می کردند. بهای آن را پرداخت و این باعث شد که ارامنه امرار معاش کنند و چیزی بیابند».
شغل: طلاسازی و جواهرسازی
آدرس: خیابان فردوسی
«لئون آودیان» گوهرشناس، جواهرساز و مجسمه ساز و فارغ التحصیل مؤسسه گوهرشناسی آمریکا، در خیابان فردوسی مغازه جواهر فروشی تأسیس کرد. آودیان در سال 1326 گالری طلا و در سال 1329 موسسه طلا را در تهران تأسیس کرد. یکی از آثار برجسته و ماندگار او «نیمه تاج یاقوت سرخ» است که با نگین های تراش نخورده ساخته شده و در موزه بانک مرکزی نگهداری می شود و جزء خزانه ملی است. در واقع باید گفت که زرگری و جواهرسازی از ابتدای حضور ارامنه در تهران و ایران شغل مجاز بوده است. به همین دلیل در دوره قاجار جواهرسازان و زرگران دربار به ویژه دربار ناصری ارمنی بودند. ناصرالدین شاه همیشه زرگرباشی ارمنی خودش را داشت. یکی از مشهورترین زرگران و جواهرسازان دوره فتحعلی شاه «تاتوس اراکلیان» ملقب به طراب خان بود. طرب خان در سفر به استانبول دانش خود را نزد استادان جواهر ارمنی تکمیل کرد و پس از بازگشت به ایران بازوبند و تاج نگین دار ساخت. عباس میرزا یک دستبند و یک تاج به فتحعلی شاه داد.
شغل: تفنگ، شمشیر و تپانچه سازی
آدرس: میدان مشاخ
در زمان قاجار، ارامنه در تهران اسلحه و شمشیر ساز ماهر بودند. برخی از سلاح های آن دوران توسط استادان ارمنی در موزه های ایران و خارج از ایران نگهداری می شود. «خاچاتور بیواریان زرناشانی» اسلحه ساز معروف عصر فتحعلی شاه بود که در سال ۱۱۹۴ میلادی در جریان جنگ های ایران و روسیه در نزدیکی شهر ایروان به اسارت ایرانیان درآمد. شاه قاجار پس از مشاهده نمونه کارهای خاچاتور به او لقب استباشی داد و کارگاهی برای او فراهم کرد. خاچاتور شمشیرزنی ماهری بود و شمشیرهایش بسیار سخت و برنده بود. برای فتحعلی شاه شمشیری ساخت که با یک ضربه گاومیش را از وسط دو نیم کرد. خاچاطور سال ها در تهران به این حرفه مشغول بود. همچنین استاد استپان تپانچه ساز تهرانی بود که با مهارت فوق العاده خود از تپانچه فرنگ مانند اصل تپانچه ساخت. تپانچه ای که وی در زمان محمدشاه ساخته بود اکنون در موزه اسلحه تهران نگهداری می شود.
شغل: تجارت روده و پوست
آدرس: نزدیک بازار
تجارت پوست و پوست دوزی از دیگر مشاغلی بود که ارامنه در آن تجربه و تخصص داشتند. دباغان ارمنی لباس ها و تجهیزات مختلفی را از پوست های قیمتی مانند خز که از روسیه وارد می شد تولید و به بازار عرضه می کردند. مسلمانان تمایلی به خرید اجناس چرمی ساخته شده توسط دباغان ارمنی نداشتند، اما اگر همان کالاهای چرمی در دسترس مسلمانی قرار می گرفت، آنها را خریداری می کردند. سلاطین، درباریان و زنان دربار قاجار از تجارت با دباغان ارمنی ابایی نداشتند و از آنها لباس و لباس های چرمی می خریدند. هر یک از شاهان قاجار خیاطان چرم خود را داشتند که به کرکچی باشی معروف بودند.
شغل: پزشکی
آدرس: میدان بهارستان
درمان بیماران تا اوایل دوره قاجار بیشتر توسط کسانی انجام می شد که تخصص پزشکی نداشتند. این دسته از پزشکان سنتی چون از خواص داروهای شیمیایی آگاهی نداشتند از گیاهان دارویی و سنتی در درمان بیماران استفاده می کردند. کم کم با آمدن پزشکانی که در رشته پزشکی تحصیل کردند و از دانشکده های مختلف پزشکی جهان فارغ التحصیل شدند، تحولی در صحنه پزشکی ایران به وجود آمد. از سال 1318 به بعد پزشکان ارمنی تحصیل کرده در دانشکده های پزشکی در تهران به طبابت پرداختند و برخی از آنها نشان و القاب را از سلاطین قاجار دریافت کردند. دکتر داوید ماگردیچیان داوید یانیس یکی از اولین پزشکان ارمنی در تهران بود که به طبابت پرداخت و مقامات و مردم ایران او را به حکیم داوودخان میشناختند.
شغل: داروخانه و داروخانه
آدرس: سبزه میدان
تا دوره قاجار پزشکان از داروهای سنتی موجود در عطاری برای درمان بیماران استفاده می کردند. آن روزها داروخانه ای به معنای امروزی وجود نداشت. داروسازان ارمنی از پیشگامان نهضت داروسازی در تهران بودند. داروخانه دکتر شورین در خیابان ناصریه (ناصر خسرو کنونی) اولین داروخانه ای بود که در دوره ناصرالدین شاه برای عرضه داروهای شیمیایی در تهران تأسیس شد، اما این داروخانه مشتری نداشت و تهرانی ها ترجیح دادند از داروهای مشابه عطاری استفاده کنند. به همین دلیل داروخانه تعطیل شد.
پس از آن دکتر مولیون که استاد داروسازی مدرسه دارالفنون بود، در دوره مظفرالدین شاه داروخانه ای تأسیس کرد. از آن زمان، بیشتر داروسازان تهران ارمنی بودند که از دانشگاه های کشورهای اروپایی و ترکیه فارغ التحصیل شدند و در تهران داروخانه افتتاح کردند. دکتر گارنیک، بناتی، پطروسیان و پاپریان از اولین داروسازان و داروسازان تهران بودند. طبق متنی که در کتاب «فعالیت های شغلی ارامنه در ایران» نوشته آندرانیک هویان نوشته شده است، اولین داروخانه ای که توسط یک پزشک ارمنی در تهران تأسیس شد متعلق به گارابد پاپریان است. پاپریان فارغ التحصیل دارالعلوم الحکمتیه شاهانه استانبول بود. در تهران در خیابان ناصریه داروخانه ای افتتاح کرد. او در دانشکده داروسازی تهران تدریس کرد و به پاس خدماتش از دولت ایران جایزه گرفت.
شغل: فیلمبردار
آدرس: لاله زار
اردشس بادمگاریان معروف به وثوق التجاجار از اولین بنیانگذاران سینما و پیشگامان سینما در تهران بود. او در بین مردم تهران به اردشیرخان معروف بود. بادمگاریان در سال 1278 به فرانسه رفت و دوچرخه و گرامافون را با خود به تهران آورد. در سال 1360 اولین سالن سینما را در خیابان علاءالدوله (فردوسی کنونی) روبروی محل فعلی بانک ملی مرکزی افتتاح کرد و در طبقه آخر نیز یک شیرینی فروشی و یک کتابفروشی تأسیس کرد.
قیمت بلیت سینما 10 شاهی و 1 قرآن و فیلم های آن زمان صامت بود. اگر مخاطب کم بود بادمگاریان که پیانیست بود در زمان نمایش فیلم با پیانو آهنگ می نواخت و تصاویر فیلم را برای مخاطب تفسیر می کرد. اما وقتی تماشاگر زیاد بود مرتضی خان محجوبی یا عبدالعلی خان وزیری برای تماشاگران پیانو و ویولن می زدند. در ابتدای کار در تابستان بستنی و بیسکویت و در زمستان چای و شیرینی به حاضران می دادند. بعدها در سینما بوفه باز کردند و از این رو او را مبتکر ایجاد بوفه در سینمای ایران می دانند. چون هنوز در تهران برق نبود، از استیلن برای تامین نور پروژکتور فیلم استفاده کرد. در سال 1891 این سینما تعطیل شد و در سالن گراند هتل (تئاتر دهقان کنونی) در وسط خیابان لاله زار سینما افتتاح شد.
شغل: خیاط
آدرس: لاله زار
پس از تحولی که در زمان قاجار در پوشش تهرانی ها رخ داد، عده ای از ارامنه خیاطی را پیشه خود کردند و برخی از خیاطان ارمنی از این طریق معروف و ثروتمند شدند. یکی از خیاطان معروف و ثروتمند مارتینو توتوانیان بود که خیاط دربار ناصرالدین شاه شد. مارتینو لباس اکثر اعیان و شاهزادگان دربار ناصری و مدتی لباس سربازان را می دوخت. برای هر لباسی هزار قرآن می خرید. ناصرالدین شاه علامت شیر و خورشید را به او داد. یکی دیگر از خیاطان معروف عصر ناصری، هوسپ تاتوسیان خیاط باشی بود.
