بعدی- مسئله این نیست که نسل پست مدرن نمی تواند عاشق شود و بعد ازدواج کند. مشکل اینجاست که پیچیدگی های اجتماعی امروز به جایی رسیده است که یک دعوای کوچک بر سر مهریه منجر به خشونت و حتی به قتل برادر عروس توسط داماد می شود.
بر اساس گزارش فردا، چند روز پیش دعوای خانواده عروس و داماد بر سر خرید ماشین لباسشویی به خشونت کشیده شد و برادر عروس در این درگیری کشته شد. در مقابل، اسناد تاریخی تصویر متفاوتی ارائه می دهند. سندی 100 ساله نشان می دهد که مهریه آن زمان فقط شامل اقلام ساده و ضروری مانند قوری و نیشکر بوده و ارزش کل آن 1465 ریال بوده است. این مقایسه تفاوت ها را روشن می کند. شاید در نگاه اول بحث تجمل گرایی پیش بیاید اما مشکل امروز تنها مشکل نیست.
مشکل اینجاست که الان همان 1465 ریال گذشته ارزشی ندارد. اگر بحث همسان سازی است، آیا جوانان می توانند درآمدی معادل برای تامین حداقل مایحتاج زندگی داشته باشند؟ آیا می توان با وجود امکانات موجود جهیزیه ای به سبک قدیمی تهیه کرد و به قول بزرگان زندگی مشترکی را آغاز کرد؟
چگونه مهریه تجملاتی نباشد؟
مصرف گرایی و تجمل گرایی در جامعه امروزی به ویژه در رسانه ها و شبکه های اجتماعی امری انکارناپذیر است. اما وقتی بحث مهریه به تجمل گره می خورد، برخی نکات مهم کمتر به چشم می آید. اول از همه باید پرسید مهریه چیست؟ هدف از جهیزیه تهیه ابزار و وسایل لازم برای شروع یک زندگی مشترک است. به گفته معصومه گل محمدی، دبیر کارگروه فقه انجمن مطالعات زنان ایران، «هدف اولیه از جهیزیه فراهم کردن وسایل لازم برای شروع زندگی مشترک از قبیل تخت، ظرف و لباس بود، نه ایجاد رقابت و هم چشمی».
اما وقتی لیست اقلام مورد نیاز برای شروع زندگی و قیمت آنها در بازار لوازم خانگی بررسی می شود، بسیاری از این اقلام در مقایسه با درآمد جوانان امروزی لوکس به نظر می رسند. به گزارش تجارت نیوز، تورم مواد اولیه صنعت لوازم خانگی بین 300 تا 700 درصد برآورد شده است؛ رقمی بسیار بالاتر از نرخ تورم رسمی که بین 40 تا 50 درصد اعلام شده است. بنابراین به گفته افشین، مردی 41 ساله که تازه ازدواج کرده است: هزینه های جهیزیه ماهیت آن را به حدی رسانده که خرید حتی لوازم ضروری در نگاه اول تجملاتی به نظر می رسد.
رسانه ها و شبکه های اجتماعی نیز در شکل دادن به این تصویر بی تقصیر نیستند. انتشار فهرست جهیزیه های گران قیمت ذهنیتی با مفهوم لزوم خرید تجملات ایجاد می کند در حالی که بسیاری از خانوارها توان خرید آن اقلام را ندارند و در واقعیت اجتماعی چنین چیزی وجود ندارد.
البته این به این معنا نیست که خانواده ها علاقه ای به جهیزیه های لوکس ندارند، بلکه به گفته ناصر فکوهی، مردم شناس، «ما شاهد کاهش مصرف هستیم و این به دلیل «نداشتن» است، نه به دلیل «نداشتن» همسر افشین، ویدا در این باره می گوید: «در فهرست جهیزیه من لوازم رویایی زیادی وجود داشت؛ اما این موضوع به دلیل عدم تمایل به جهیزیه است. دقیقاً در همان شبی که جنگ شروع شد، ازدواج کردیم و هر هفته که برای خرید به خانه می رفتیم، یکی از رویاهای من از لیست خط می خورد و می رفت. الان با این همه پولی که برای جهیزیه داشتیم چند اقلام مهم خریدیم و مثلا تلویزیون هم نداریم».
بنابراین واقعیت این است که تصویر ارائه شده این باور را ایجاد می کند که خانواده ها در ابتدای زندگی مشترک خانه های خود را با جهیزیه های لوکس تجهیز می کنند، در حالی که این امر بیشتر ناشی از فشار رسانه ای است تا انتخاب زوج های جدید.
از سوی دیگر، ممکن است برخی افراد معتقد باشند که جوانان می توانند زندگی خود را با حداقل ها شروع کنند، اما مشکل اینجاست که مینیمال های نسل گذشته نسبتاً ارزان و در دسترس بودند، در حالی که مینیمال های امروزی گران هستند و در ایران به سختی به دست می آیند. به عنوان مثال، یک سند 100 ساله نشان می دهد که شکر و تنباکو حداقل های آن زمان بوده و به راحتی تهیه می شد، اما امروز حداقل ها از جمله قاشق و چنگال گران شده و بدون آنها نمی توان زندگی مشترک را آغاز کرد. افشین در این خصوص گفت: زمانی که برای خرید لوازم پلاستیکی رفتیم و وسایل کمی را که برای نظافت منزل نیاز داشتیم خریدیم، نزدیک به ده میلیون هزینه داشت که این مبلغ نصف حقوق همسرم بود.
به این ترتیب تجمل واقعی زمانی رخ می دهد که خرید اقلام لوکس و اضافی جایگزین اقلام ضروری شود. فشار فعلی جوانان برای تهیه جهیزیه بیش از هر چیز به دلیل شرایط اقتصادی و فشار رسانه ای است. از طرفی خرید جهیزیه لوکس مختص قشر خاصی از جامعه است که به تنهایی برای جامعه ریسک دارد. ناصر فکوهی در این زمینه هشدار می دهد: واضح است که مصرف زیاد فقط توسط گروه خاصی از افراد جامعه انجام می شود؛ به عبارت دیگر سلسله مراتب مصرف منجر به سلسله مراتب جایگاه شهروندی در آن کشور می شود و این امر باعث از بین رفتن انسجام ملی و شکننده شدن آن کشور در برابر هجمه های خارجی یا داخلی می شود.
حداقل های زندگی؛ از گذشته تا امروز
افشین 39 ساله گفت: 20 سال است که خانواده و اقوام مدام می پرسند که چرا ازدواج نمی کنی؟ می گویند ما هم از صفر شروع کردیم و زندگی مان را ساختیم. مادرم همیشه می گوید که با ملافه و چند ظرف ساده به خانه پدرم آمده است. اما این حرف ها برای دهه سی است نه امروز».
سخنان افشین تصویری از شکاف نسلی در درک مفهوم آغاز زندگی را نشان می دهد. در گذشته خانه بدون یخچال و ماشین لباسشویی احساس خالی بودن خانواده را ایجاد نمی کرد اما امروزه چنین چیزی با سبک زندگی مدرن سازگاری ندارد. دنیای جدید با ریتم تندتری حرکت می کند. وقتی زن و مرد در جامعه کار می کنند و زمانی برای شستن لباس ها با دست یا نگهداری مواد غذایی بدون یخچال وجود ندارد، نمی توان انتظار داشت که زندگی مشترک را بدون یخچال شروع کنید.
بنابراین جدا از بحث تغییر ذائقه و میل به تجمل گرایی، بحث امکانات امروزی در مقایسه با امکانات گذشته مطرح می شود. در عصر امروز، برخی از امکاناتی که برای نسل های گذشته تجمل تلقی می شود، به حداقل بقا و نظم زندگی تبدیل شده است. همانطور که جامعه شناسان اشاره می کنند، “انسان مدرن به وسایل رفاهی وابسته است، زیرا ساختار زندگی او بدون آنها از هم می پاشد.” آنتونی گیدنز، جامعه شناس بریتانیایی نیز در مقالات خود خاطرنشان می کند: «دوران مدرن هم فرصت طلب و هم پرخطر است: انتظارات از زندگی افزایش یافته، اما عدم قطعیت ها نیز افزایش یافته است؛ «وقتی جوانی از خرید یخچال مطمئن نیست، انگیزه او برای پذیرش خطرات شروع زندگی مشترک به شدت کاهش می یابد.
از سوی دیگر، در دهههای گذشته نسبت درآمد به هزینههای زندگی ثابتتر بود. اما در شرایط کنونی نوسانات ارزی، تورم شدید و نبود چشم انداز روشن اقتصادی حتی خرید اولیه ترین تجهیزات را به یک رویا تبدیل کرده است. طی 8 سال گذشته در حالی که درآمد خانوارها 12.5 برابر شده است، قیمت ظروف خانگی به طور میانگین بیش از 20 برابر افزایش یافته است. بنابراین، مقایسه نسلها در این زمینه، بدون توجه به تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی، تصویری ناعادلانه از جوانان امروزی ارائه میدهد.
