تهران، پرریسک‌ترین نقطه ایران؟/ سناریویی با تلفات چندصد هزار نفری

در حالی که تهران روی پهنه گسل‌های فعال و خطرناک قرار دارد، سال‌هاست هشدارها درباره عواقب یک زلزله بزرگ در پایتخت تکرار می‌شود.

به گزارش خبرآنلاین، دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، ضمن تشریح سناریوهای احتمالی وقوع زلزله بیش از 7 ریشتری در تهران، از تلفات انسانی بسیار بالا، آسیب پذیری گسترده زیرساخت ها و ناتوانی ساختار مدیریت بحران کنونی که تنها با افزایش ساختار مدیریت بحران در تهران امکان پذیر است، می گوید. طرح ضرب الاجل محور، منسجم با حمایت سیاسی و مالی.

زلزله 7 ریشتری تهران; سناریویی با صدها هزار تلفات

زارع در تشریح ابعاد انسانی یک زلزله بزرگ در تهران ابتدا به نتایج شبیه سازی های موجود اشاره می کند و می گوید: در زلزله ای به بزرگی 7 ریشتر در تهران بر اساس شبیه سازی های انجام شده در پایتخت، بسته به ساعت روز با تلفات تخمینی صدها هزار نفر مواجه هستیم.

وی با تاکید بر اینکه اگرچه آیین نامه زلزله در کشور به روز شده و اجرای آن اجباری است، اما تجربیات اخیر منطقه نشان می دهد که این الزامات همیشه رعایت نمی شود، تصریح می کند: آیین نامه زلزله به روز و اجباری است، اما تجربه زلزله 15 بهمن 1392 ترکیه نشان داد که برخی سازندگان برای صرفه جویی در هزینه ها، اجرای آیین نامه را نادیده می گیرند. می گیرند

ذخایر بزرگی از تجهیزات اضطراری از جمله غذا، چادر و دارو وجود دارد، اما رسیدن به آنها از طریق خیابان‌های مسدود شده پر از آوار هنوز یک چالش بزرگ است.

تهران پرمخاطره ترین نقطه ایران؟ / تلفات احتمالی ناشی از تراکم ساختمانی در بافت فرسوده

استاد پژوهشگاه لرزه نگاری در ادامه مفهوم «خطرناک ترین نقاط» ایران را فراتر از بزرگی زلزله توضیح می دهد: خطرناک ترین نقاط ایران نه تنها با بزرگی زلزله، بلکه با تعداد افراد و ساختمان هایی که در مسیر مستقیم آن قرار دارند، تعریف می شوند.

تهران در صدر این فهرست قرار دارد: «بر اساس ارزیابی‌های کنونی، تهران به‌عنوان پرمخاطره‌ترین نقطه ایران از نظر خطر زلزله به دلیل مقیاس عظیم خسارات احتمالی شناخته می‌شود».

وی به ترکیب جمعیتی و کالبدی شهر تهران اشاره می کند: جمعیت روزانه تهران بیش از 13 میلیون نفر است و تمرکز عظیمی از زیرساخت های سیاسی و اقتصادی کشور را در خود جای داده است و علاوه بر تراکم بالای جمعیت، بافت فرسوده ای که تقریباً 10 تا 20 درصد از مساحت شهری تهران و اطراف آن را در بر می گیرد – از جمله مهم ترین دلایل ساختمان های فقیرانه یا قدیمی بودن محله ها – به عنوان یکی از مهم ترین دلایل ساختمان های فقیرانه یا محله های فقیرانه، به دلیل تراکم بالای جمعیت است. محل در ایران “تلفات احتمالی زلزله ای با بزرگی بیش از 7 ریشتر به دلیل تراکم ساختمان ها و مشکل دسترسی اضطراری در کوچه های باریک می تواند صدها هزار نفر باشد.”

از بم تا تهران از زلزله های مخرب چه درس هایی باید گرفت؟/ دو عامل تعیین کننده در شدت زلزله

زارع برای توضیح جنبه‌های فنی و انسانی زلزله‌ها به فواصل بزرگی متفاوت و تجربیات تاریخی اشاره می‌کند: «زلزله‌ای با بزرگی ۶ تا ۷.۵ ریشتر رویدادی است که در یک شهر بزرگ و پرجمعیت رخ می‌دهد و اثرات آن ترکیب پیچیده‌ای از فیزیک ساختاری، زمین‌شناسی، آمادگی لرزش و لرزش انسان است. زلزله و نوع خاک “خاک نرم ارتعاش را بیشتر از سنگ کف سخت تشدید می کند.”

وی از زلزله بم به عنوان مثال تلخ یاد می کند: زلزله بم در سال 1381 در محدوده 6 تا 6.9 ریشتر بوده است، زیرا کانون این زلزله در محدوده شهر با جمعیت 100 هزار نفر و تنها 8.5 کیلومتر عمق داشته و بسیاری از ساختمان ها ناپایدار بوده، عملاً یک سوم جمعیت شهر از بین رفته است.

«بحران ثانویه» خطرناکتر از بحران اولیه

زارع در مورد زلزله‌های بزرگتر از 7 هشدار می‌دهد: “برای زلزله‌ای با بزرگی 7 تا 7.5، حتی ساختمان‌های مدرن نیز آسیب می‌بینند و ساختمان‌های بنایی قدیمی اغلب دچار ریزش جزئی یا کلی می‌شوند. آسیب به زیرساخت‌ها و تاسیسات شهری در یک شهر بزرگ اثرات ثانویه‌ای دارد که اغلب خطرناک‌تر از خود زلزله است. آسیب‌های ناشی از آتش‌سوزی پس از وقوع آتش‌سوزی و آسیب‌های ناشی از زمین‌لرزه می‌تواند منجر به شکستگی گسترده شود. قطع شدن خطوط برق در صورت شکستگی لوله های آب، منبع آتش نشانی برای اطفای حریق قطع می شود.

وی در ادامه به پدیده روانگرایی و عوارض آن اشاره می کند و می گوید: در شهرهای ساحلی یا حوضه های رودخانه ای زلزله خاک اشباع را به حالت مایع تبدیل می کند که این وضعیت باعث کج یا فرورفتن ساختمان ها و خم شدن جاده ها می شود و می گوید: آسانسورها ساکنان را به دام می اندازند و چراغ های راهنمایی از کار می افتند و در نتیجه بلافاصله ترافیک در شهر فلج می شود.

پس لرزه های مرگبار و فروریختن

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه خطر بعد از زلزله اصلی تمام نمی شود، می گوید: در زلزله ای به بزرگی 7.5 ریشتر ایستادن یا راه رفتن از نظر فیزیکی مشکل می شود و اغلب افراد روی زمین پرتاب می شوند.

دنباله ای از پس لرزه ها می توانند ساختمان های ضعیف شده را فرو بریزند. مانند فروریختن هتل بایرام در وان ترکیه که 10 روز پس از زلزله 1 نوامبر 2010 40 کشته بر جای گذاشت.

ساعات طلایی پس از زلزله

زارع درباره وضعیت ارتباط و امداد رسانی می گوید: «تا یک ساعت بعد از چنین رویدادی، شبکه های تلفن همراه معمولاً به دلیل حجم تماس ها قطع می شود. امدادگران در 1 تا 72 ساعت اول عملیات جستجو و نجات را انجام می دهند و به عنوان مثال در فروریختن پنکیک ساختمان ها به دنبال بازماندگان می گردند. مراکز غربالگری در پارک ها یا استادیوم ها قرار دارند.

نسخه ای برای افزایش تاب آوری تهران

زارع در بخش پایانی این گفت‌وگو به تشریح مجموعه‌ای از اولویت‌های فوری برای مدیران شهری می‌پردازد و با تاکید بر اینکه این اقدامات باید همزمان و با اقتدار کامل انجام شود، می‌گوید: با توجه به خطر بسیار بالای زلزله، مدیران شهری باید یک برنامه فشرده و عملیاتی با بودجه مشخص برای افزایش تاب‌آوری شهر تهران در یک دوره ۵ ساله اجرا کنند.

اولویت اول: کاهش تلفات انسانی

1. تشکیل ستاد فرماندهی یگان مقاومت استان تهران با اختیارات مالی و اجرایی کامل و پاسخگویی مستقیم به بالاترین مقام کشور.

2. تقویت سیستم هشدار زودهنگام با نصب شبکه سنسورهای لرزه نگاری در گسل های اصلی (ری، شمال تهران، مشا) برای اعلام هشدار حتی 10-5 ثانیه قبل از رسیدن امواج به مرکز شهر. این زمان برای توقف قطارها، بستن شیرهای اصلی گاز و هشدار عمومی حیاتی است.

3. نظارت و مقاوم سازی فوری ساختمان های حیاتی:

– بیمارستان ها، مراکز آتش نشانی و اورژانس: ارزیابی سریع لرزه ای و مقاوم سازی فوری حداقل 50 درصد این مراکز در سال اول.

– مراکز امداد و اسکان اورژانس: شناسایی و آماده سازی فوری سالن های ورزشی، مدارس و پارکینگ های عمومی به عنوان پایگاه امداد.

4. ایمن سازی شبکه گاز و جلوگیری از آتش سوزی پس از زلزله: نصب شیرهای قطع اتوماتیک گاز در ورودی ساختمان ها و نقاط حساس شبکه. آتش سوزی پس از زلزله دومین عامل اصلی تخریب است.

اولویت دوم: مقاوم سازی زیرساخت های حیاتی

1. آب: ایمن سازی خطوط اصلی انتقال آب و ایجاد منابع آب جایگزین (چاه های اضطراری، سیستم های تصفیه سیار) برای تامین حداقل آب آشامیدنی.

2. الکتریسیته: تقویت شبکه، ایجاد سیستم های تولید پراکنده (به عنوان مثال ژنراتورهای خورشیدی) برای بیمارستان ها و مراکز مراقبت های ویژه.

3. ارتباط: ایجاد شبکه ارتباطی مستقل و مقاوم (ماهواره، رادیو) برای نیروهای امدادی و مدیریت بحران.

4. دسترسی: تخلیه اضطراری و طرح دسترسی: شناسایی و رفع گلوگاه های ترافیکی، ایجاد مسیرهای جایگزین و تعیین نقشه های تخلیه محله.

اولویت سوم: مدیریت ساختمانهای مسکونی و جمعیتی (شروع فوری)

1. شفاف سازی و اولویت بندی فوری: ایجاد سیستم نقشه کلی خطر برای ساختمان های شهر تهران (قرمز، زرد، سبز) بر اساس سن، نوع سازه و مجاورت با گسل. این شفافیت هم مردم را آگاه می کند و هم اولویت مقاوم سازی را مشخص می کند.

2. سیاست های تشویقی و اجباری ترکیبی:

– تسهیلات کم بهره و معافیت های مالیاتی برای مقاوم سازی ساختمان های شخصی.

– الزام قانونی مقاوم سازی ساختمان های دولتی، عمومی و پرتردد (مدارس، مراکز خرید) ظرف مدت 5 سال.

– تخریب و بازسازی اجباری ساختمانهای بسیار خطرناک (پلاک قرمز) با برنامه جابجایی و اسکان ساکنین.

– ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی حاشیه شهر تهران که بسیار آسیب پذیر هستند – از طریق برنامه های بهسازی و توانمندسازی جامعه محلی.

اولویت چهارم: توانمندسازی جامعه و مدیریت بحران

1. آموزش عمومی اجباری: گنجاندن مانورهای منظم زلزله (داخل محلات) در برنامه های محله و مدرسه.

2. ساماندهی داوطلبان محله: ایجاد و آموزش تیم های واکنش اولیه محله (اولین امدادگر) در هر محله زیر نظر هلال احمر و آتش نشانی.

3. راه اندازی مرکز عملیات اضطراری مجهز و استاندارد شده (EOC) به عنوان مغز متفکر مدیریت بحران.

اولویت پنجم: تامین مالی و حاکمیت

1. بودجه ریزی اختصاصی و شفاف: ایجاد صندوق ویژه تاب آوری تهران با منابع پایدار (مانند عوارض ساخت و ساز، کمک های دولتی، مشارکت بخش خصوصی).

2. تفویض اختیار به شهرداری های مناطق: هر منطقه با توجه به مخاطرات خاص خود برنامه عملیاتی داشته باشد.

3. نظارت مستمر و گزارش مردمی: ارائه گزارش های فصلی از پیشرفت برنامه ها به شورای شهر و مردم.

در تهران «کارهای ریز و پراکنده» هیچ فایده ای ندارد. تاب آوری در 5 سال تنها با یک برنامه منسجم، متمرکز، با بودجه کلان و اراده سیاسی محکم در بالاترین سطح امکان پذیر است. این برنامه باید به موقع و با احساس فوریت یک عملیات اضطراری اجرا شود. هر گونه تأخیر در هر زلزله بعدی هزینه های جانی و مالی غیرقابل تصوری را به همراه خواهد داشت.