دو حمله نظامی به ایران در فاصله کمتر از 9 ماه را نمی توان پاسخی صرفا تاکتیکی به یک تهدید فوری یا احتمالی تلقی کرد. آنچه خرداد و اسفند 1404 را به کانون تنش در خاورمیانه تبدیل کرد، محصول درک تدریجی واشنگتن و تل آویو از موقعیت منحصر به فرد ایران بود. ایران بودن و ماندن به عنوان آخرین سنگر تسخیر نشده در منطقه نفوذ آمریکا و غرب به مذاق نواستعمارگران خوش نیامده است. ایران تنها سرزمینی است که دروازه های خود را به روی نفوذ مستقیم سلطه بسته نگه داشته و بیش از چهار دهه است که خارج از شبکه سلطه جهانی بوده است.
حمله اسراییل در 23 ژوئن سال گذشته اولین آزمون برای ارزیابی مقاومت ایران بود. آتش بس شکننده ای که پس از دوازده روز برقرار شد ثابت کرد که نمی توان قلعه را با حمله هوایی باز کرد. دومین آزمون سخت در 18 اسفند با ابعاد وحشتناک تر و در پی حمله مستقیم و هماهنگ آمریکا و اسرائیل به قلب حاکمیت ایران انجام شد. میزان تخریب ناشی از تهاجم 40 روزه فراتر از هر تجربه قبلی بود. جنگ شاید چهره ایران را خدشه دار کرد، اما نتوانست آن را به کشور دیگری تبدیل کند، ساختار قدرت در این قلعه نه تنها خم نشد، بلکه صاف تر ایستاد. آنچه مهاجمان را به اشتباه محاسباتی سوق داد، ناتوانی در درک وجود ایران بود. دژی که با بمباران و شاید تنها با نابودی کامل نمی توان آن را فتح کرد و این اساساً در سپهر رئالیسم سیاسی-نظامی نه مطلوب بود و نه ممکن.
اما کلید حل این معما را به جای زرادخانه های نظامی باید در بنیادهای تمدنی ایران جستجو کرد. واقعیت این است که ایران یک دولت ملت معمولی نیست. این یک «جزیره-قاره متمدن» است که مرزهای آن قبل از اینکه در خطوط سیاسی منجمد شود در لایه های عمیق تاریخ و فرهنگ تنیده شده است. درک ماهیت و ساختار این قلعه مستلزم نگاهی به جغرافیایی است که آن را در “هارتلند” – قلب زمین – قرار می دهد. جایی که بر اساس نظریه های کلاسیک ژئوپلیتیک، نبض اوراسیا و غرب آسیا در آن می تپد. این جایگاه، ایران را بیش از یک بازیگر صرف ملی می سازد و آن را به وزنه ای تعیین کننده در موازنه قدرت جهانی تبدیل می کند.
بدیهی است که چنین کشوری در طول تاریخ بارها مورد هدف بیگانگان قرار می گیرد، اشغال می شود و مرزهای آن جابه جا می شود. ایران اما هر بار از دل ویرانی و خاکسترش ایستاده است. راز این استقامت را باید در ساختاری جست که با هر فروپاشی بازسازی را ممکن کند. این ساختار قدرت دارای ویژگی یک ارگانیسم سیال است. ضربه می خورد، پوسیده می شود، اما پس می زند و با محیط سازگار می شود. تحریم ها نیز داستان مشابهی دارند. محاصره اقتصادی چهار دهه به نوعی اقتصاد ایران را دچار تب مالت کرده است. نه بیمار را به طور کامل از بین می برد و نه باعث بهبودی کامل می شود، بلکه بدن را به خودکفایی اجباری عادت می دهد.
این فرسایش مداوم حصاری متخلخل و مرموز ایجاد کرده است که از داخل شکننده به نظر می رسد اما از بیرون ماهیتی بسیار غیرقابل نفوذ دارد. نقطه شروع این تحلیل، تمایز واضح بین موضع تهران و انزوای ایدئولوژیک پیونگ یانگ است. کره شمالی خود را در یک شبه زندان به وسعت یک کشور محصور کرده است، اما ایران اینطور نیست. مرزهایش باز است، نبض تجارتش می تپد و اسرار فرهنگ، هنر و دانش بومی اش مرزها را در هم می شکند. انزوای تحمیلی تهران نتیجه دگماتیسم گزینشی نیست و پاسخی اجباری به محاصره تحمیلی قدرت های سلطه گر به آن تلقی می شود.
نفوذ از باریک ترین دهانه ها جایگزین دروازه های بسته می شود. طرح های براندازی نرم، شبکه های خرابکارانه و جاسوسی که یکی پس از دیگری نابود شده اند و در رأس آنها پروژه مشکوک تغییر رژیم برآمده از ناآرامی های 1404 است که این تنش نمادی از شکست راهبردی حاکمان در مهندسی تغییرات مورد نظرشان بود. جامعه ایران ممکن است نسبت به برخی رویهها و تصمیمها انتقاد داشته باشد، اما نسبت به مداخلات خارجی واکنش متفاوتی نشان میدهد. چنین تضادهای متعدد، تسخیرناپذیری دژ ایران را به رازی بی پاسخ تبدیل می کند.
این غیرقابل پیش بینی بودن واکنش جامعه و ساختار، کابوس پایان ناپذیر استراتژیست های آمریکایی-اسرائیلی است. ایران اکنون به یک «سیاهچاله ژئوپلیتیکی» تبدیل شده است که هر نیروی مهاجمی را می بلعد. بدون فروریختن از درون. منابع، انرژی و اعتبار سیاسی دشمن در باتلاق رویارویی با این قلعه تمام خواهد شد و ناگزیر واشنگتن را به پرسشی هولناک سوق خواهد داد. اگر تهران بتواند بدون تسلیم سیاسی، بدون اتکا به موسسات مالی تحت کنترل دلار و بدون سپردن بازار خود به شرکت های چند ملیتی عمل کند. اگر همچنان روی پای خود بایستد، بنیان مدل سنتی سلطه چه می شود؟ پاسخ هایی که در پایتخت های غربی به این سوال داده نشده است دلیل کافی برای حذف این «استثنا» از قاعده جهانی است.
با این حال، ایران نه متحد استراتژیک چین و روسیه است و نه مستعد تسلیم شدن در برابر غرب است. برای پکن و مسکو، ایران، تحت فشار اما روی پای خود، شریک ایدئولوژیک نیست. وزنه ای ژئواکونومیک و قابل کنترل و مهمتر از آن دژ جبهه محور شرق در برابر گسترش ناتو و استکبار اسرائیل است. مقاومت این ساختار در برابر قدرتهایی که نظم تکقطبی را نمیپذیرند، انتخابی نیست که یک ضرورت اجتنابناپذیر و راهبردی است.
راز فتح ایران را باید در همین نقطه دید. اگر این قلعه سقوط کند، نه تنها یک رقیب منطقه ای حذف می شود، بلکه حلقه محاصره چین کامل می شود و روسیه در قلمرو بلافصل خود در برابر ناتو تنها می ماند. اگر این قلعه فتح نشود و ایران در مقابل موج تحریم ها، تهدیدها و هرگونه جنگ احتمالی بعدی بایستد، پیامدهای آن فراتر از خاورمیانه خواهد بود.
ایستادگی ایران در برابر این حجم از فشارها، اعتماد جهانی به نظم تک قطبی را برای همیشه از بین می برد و به جهانیان یادآوری می کند که زیاده خواهی سلطه گران حدی دارد. جایی در گلوی تاریخ و جغرافیا، ساختاری چند وجهی وجود دارد که بر خلاف تمام محاسبات نظامی، سیاسی و اقتصادی فتح آن غیر ممکن است.
