جنگنده بمب افکن سوخو-24 یکی از مهمترین هواپیماهای تهاجمی در سازمان رزم نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران است. این هواپیما که طراحی آن به دوران اتحاد جماهیر شوروی باز می گردد، با وجود قدمت چندین دهه، به دلیل توانایی در انجام ماموریت های تهاجمی در ارتفاع کم، همچنان جایگاه ویژه ای در بین تجهیزات هوایی ایران دارد.
در مقاطع مختلف به ویژه پس از درگیری های نظامی در منطقه، روایت ها و گزارش هایی از نقش سوخو-24 در برخی عملیات های برون مرزی منتشر شده است. اگرچه بسیاری از این روایت ها توسط منابع مستقل تایید نشده است، اما بار دیگر توجه افکار عمومی را به توانایی ها و پیشینه این جنگنده جلب کرده است.
سوخو-24; محصول دوران جنگ سرد
Su-24 Fencer یکی از نسل سوم بمب افکن های تاکتیکی است که در نیمه دوم دهه 1960 در اتحاد جماهیر شوروی طراحی شد. اولین پرواز آزمایشی این هواپیما در سال 1970 انجام شد و پس از چندین سال آزمایش و رفع ایرادات، در سال 1974 رسماً وارد خدمت نیروی هوایی شوروی شد و نام مستعار این جنگنده ها “Fencer” به معنای شمشیر است. مثل شمشیر تیز و برنده.
ماموریت اصلی این هواپیما انجام حملات دقیق به اهداف زمینی، نفوذ به عمق خاک دشمن و انجام عملیات در شرایط نامساعد جوی در تمام ساعات شبانه روز است.
مهمترین ویژگی های عملیاتی
یکی از مهم ترین قابلیت های سوخو-24 توانایی پرواز در ارتفاع بسیار پایین است. این ویژگی به هواپیما اجازه می دهد تا با استفاده از ویژگی های طبیعی زمین، احتمال کشف توسط سیستم های راداری را کاهش داده و به اهداف خود نزدیک شود.
بال های متغییر جابجایی، قابلیت حمل انواع بمب و موشک، برد عملیاتی مناسب و توانایی انجام ماموریت های تاکتیکی از دیگر ویژگی هایی است که این جنگنده را به یکی از مهم ترین بمب افکن های تاکتیکی ساخت شوروی تبدیل کرده است.
سوخو-24 در کدام کشورها خدمات رسانی کرده است؟
این هواپیما علاوه بر اتحاد جماهیر شوروی در اختیار کشورهای مختلفی قرار گرفت. الجزایر، لیبی، سوریه و سودان از جمله کشورهای عربی هستند که در مقاطعی از سوخو-24 استفاده کرده اند. همچنین تعدادی از جمهوری های مستقل از اتحاد جماهیر شوروی مانند جمهوری آذربایجان، بلاروس، قزاقستان و اوکراین نیز دارای این جنگنده هستند.
عراق نیز در سال های پایانی جنگ ایران و عراق بیش از 30 فروند هواپیمای سوخو-24 از شوروی خریداری کرد، اما این هواپیماها فرصت چندانی برای شرکت در نبردهای آن جنگ نداشتند.
سوخو-24 چگونه وارد نیروی هوایی ایران شد؟
درباره نحوه ورود این جنگنده به ایران داستان های مختلفی وجود دارد. برخی منابع از خرید محدود این هواپیماها از روسیه در سالهای پس از جنگ ایران و عراق صحبت کردهاند، اما مشهورترین ماجرا مربوط به جنگ اول خلیج فارس در سال 1991 است.
در جریان حمله نیروهای ائتلاف به عراق، تعدادی از هواپیماهای نیروی هوایی عراق برای جلوگیری از انهدام به ایران منتقل شدند. پس از پایان جنگ، به دلیل حل نشدن موضوع خسارات جنگ ایران و عراق، این هواپیماها به عنوان بخشی از غرامت در ایران باقی ماندند و به تدریج وارد سازمان رزم نیروی هوایی شدند.
سالها خدمت در ایران
سوخو-24 در سال های اخیر به عنوان یک دارایی استراتژیک برای نیروی هوایی ایران شناخته شده است. این هواپیماها برای حفظ قابلیت عملیاتی خود به طور مداوم تحت برنامه های عمده تعمیر و نگهداری، تعمیرات اساسی و ارتقا هستند.
در برخی مواقع شایعاتی مبنی بر انتقال این جنگنده ها به عراق برای مبارزه با داعش به گوش می رسید، اما مقامات عراقی این گونه اخبار را تکذیب کردند.
عملیات سوخو-24
روایتی از حضور عملیاتی این رزمندگان در جنگ 40 روزه منتشر شده است. در یکی از این روایات آمده است که دو فروند هواپیمای سوخو-24 ایرانی در روزهای اول جنگ با عبور از لایه های پدافندی و رادار به یک پایگاه آمریکایی در کویت رسیدند و آن را بمباران کردند. با توجه به نوع پروازی که برای نفوذ به لایه های پدافندی باید در ارتفاع کم باشد تا رادارها متوجه نشوند که اولین کاندید چنین پروازی در سازمان رزم نیروی هوایی، سوخو-24 است.
البته یک روز پس از شروع جنگ دو فروند سوخو-24 دیگر برای بمباران پایگاه العدید عازم قطر شدند. به گفته دریادار حبیب الله سیاری، رئیس ستاد کل ارتش، العدید را بمباران کردند اما از سرنوشت آنها خبری نیست.
اما روایت الجزیره حاکی از آن است که آنها هنگام ورود به حریم هوایی قطر و بر فراز آب های خلیج فارس توسط یک فروند هواپیمای اف 16 ارتش قطر سرنگون شدند. سایت تابناک نیز در مطلبی دیگر نوشت: دو فروند بمب افکن ارتش سوخو 24 فنسر از پایگاه هوایی شیراز در ارتفاع کم برای بمباران پایگاه العدید به پرواز درآمدند و در 30 کیلومتری هدف توسط جنگنده های اف 15 قطر رهگیری شدند و مشخص نیست این خلبانان موفق به ایجکت شده یا به شهادت رسیده اند.
الجزیره البته در برنامه ای ویژه لاشه هواپیما را در انتهای خلیج فارس نشان داد که غواصان قطری لاشه هواپیما را از آب بیرون کشیدند.
آیا سوخو-24 هنوز موثر است؟
اگرچه فناوری اولیه این جنگنده به دهه 60 و 70 میلادی برمی گردد، اما بسیاری از کارشناسان نظامی بر این باورند که با تعمیر و نگهداری مناسب، ارتقاء سیستم های ناوبری، جنگ الکترونیک و سلاح های جدید، سوخو-24 همچنان می تواند نقش موثری در ماموریت های حمله و نفوذ در ارتفاع پایین داشته باشد.
قابلیت حمل انواع مهمات، برد مناسب، سرعت بالا و قابلیت پرواز در ارتفاع کم همچنان از مهمترین مزیت های این بمب افکن تاکتیکی به شمار می رود؛ ویژگی هایی که باعث شده سوخو-24 پس از چندین دهه به عنوان یکی از مهم ترین تجهیزات تهاجمی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران باقی بماند.
سوخو-24 با وجود قدمت و نسل قدیمی، همچنان به عنوان یک بمب افکن استراتژیک و دارایی ارزشمند در ناوگان هوایی ایران حفظ شده و با تعمیرات اساسی و به روز رسانی، نقش پشتیبانی خود را در ساختار دفاعی کشور ایفا می کند. روایت های مختلف از عملیات این جنگنده نشان از پیچیدگی معادلات نظامی در منطقه و جایگاه ویژه این پرنده در تاریخ هوانوردی رزمی ایران دارد.
اگرچه فناوری به کار رفته در این جنگنده ها به دهه 60 و 70 میلادی بازمی گردد، اما سوخو-24 هنوز برای بسیاری از جنگنده های مدرن رقیب سرسختی محسوب می شود. راز این طول عمر در قابلیت های منحصر به فرد آن نهفته است. پرواز در ارتفاع بسیار پایین با عبور از چین های زمین، قدرت مانور بالا در شرایط تاکتیکی و توانایی حمل طیف وسیعی از مهمات هوا به زمین، این پرنده روسی الاصل را به تهدیدی جدی برای هر سیستم دفاعی تبدیل کرده است.
از دیدگاه کارشناسان نظامی، سوخو-24 با وجود کهولت سن، همچنان در مأموریت های نفوذی و ضربتی دقیق، فراتر از انتظار عمل می کند و همین ویژگی آن را به گزینه ای ارزشمند در نبردهای نابرابر منطقه ای تبدیل کرده است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند تا زمانی که تاکتیک های پرواز در ارتفاع پایین و استفاده از پوشش طبیعی زمین در اولویت باشد، این جنگنده کهنه کار می تواند با کمترین تجهیزات بیشترین تاثیر را داشته باشد.
