درخت شاه‌بلوط چطور ظهور و سقوط امپراطوری روم را روایت می‌کند؟

درختان شاه بلوط اروپایی داستانی پنهان را روایت می کنند که سرنوشت امپراتوری روم باستان و میراث آن را در جنگل های این قاره به تصویر می کشد.

رومیان باستان ردپایی ماندگار در سرزمین های تحت کنترل خود بر جای گذاشته اند. جاده های طولانی و مستقیمی که آنها ساخته اند هنوز هم می توان زیر آسفالت برخی از بزرگراه ها ردیابی کرد. آنها قنات ها، سیستم های فاضلاب، حمام های عمومی و زبان لاتین را در بسیاری از اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه گسترش دادند. اما چیزی که شاید کمتر شناخته شده باشد، روش شگفت انگیزی است که رومی ها در آن جنگل های اروپا را دگرگون کردند.

به گفته محققان سوئیسی، رومی ها علاقه خاصی به درختان شاه بلوط شیرین داشتند و به همین دلیل آنها را در سراسر اروپا کاشت و پرورش دادند. اما آنچه آنها به دنبال آن بودند، میوه لطیف این درختان نبود، بلکه در واقع چوب آنها بود که به سرعت بازسازی می شد و ماده خام با ارزشی برای گسترش امپراتوری آنها به حساب می آمد. به این ترتیب رومی ها تکنیک های باغبانی از جمله برش کف را به مناطق دیگر صادر کردند و این موضوع تأثیر بسزایی در رشد و گسترش شاه بلوط در سراسر قاره اروپا داشته است.

پاتریک کربس، جغرافیدان مؤسسه فدرال تحقیقات جنگل، برف و منظر سوئیس می گوید: «رومی ها اروپا را به یک فضای متصل و اقتصادی تبدیل کردند. آنها یک سیستم دولتی واحد را در سراسر اروپا ایجاد کردند و سیستم جاده ها، سیستم تجارت، سیستم نظامی و ارتباطات بین مردمان مختلف در سراسر قاره را بهبود بخشیدند.

او می گوید در نتیجه این ارتباط، «مهارت های ویژه در زمینه کاشت و پرورش درختان در بین تمدن های مختلف به اشتراک گذاشته شد».

میراث درختکاری رومی هنوز در بسیاری از نقاط اروپا قابل مشاهده است. بیش از 2.5 میلیون هکتار از اراضی این قاره که مساحتی برابر با جزیره ساردینیا در ایتالیا است پوشیده از درختان شیرین شاه بلوط است. این درختان بخشی جدایی ناپذیر از چشم انداز بسیاری از مناطق قاره اروپا هستند و میوه آنها هنوز هم یکی از عناصر اصلی آشپزی سنتی در کشورهای مختلف از جمله فرانسه و پرتغال است.

image caption شاه بلوط به یک غذای محبوب در بسیاری از نقاط اروپا تبدیل شده است. میراث غیر مستقیم رومیان باستان که درختان شاه بلوط را برای چوب خود پرورش می دادند.

کربس در شعبه ای از موسسه فدرال سوئیس برای تحقیقات جنگل، برف و منظر در کانتون تیچینو (یا تسین) واقع در دامنه های جنوبی کوه های آلپ کار می کند. این منطقه خانه درختان شاه بلوط غول پیکر است و قطر بسیاری از آنها بیش از هفت متر است.

در قرون وسطی شاه بلوط شیرین غذای اصلی این منطقه بود. اما این رومی ها بودند که این درختان را به آنجا بردند. قبل از ورود آنها به تیچینو، شاه بلوط شیرین در آنجا وجود نداشت زیرا این گونه گیاهی در آخرین عصر یخبندان که بیش از 10000 سال پیش به پایان رسید در منطقه ناپدید شده بود.

تیم تحقیقاتی کربس توزیع درختان شاه بلوط شیرین و گردو را در اروپا قبل، در طول و بعد از امپراتوری روم، با استفاده از طیف وسیعی از شواهد، از جمله داده‌های دیرینه اکولوژیکی گرده و متون روم باستان، تجزیه و تحلیل کرد.

درختان شاه بلوط و گردو نمونه های مهمی از تأثیر انسان بر منظره هستند، زیرا دخالت انسان از جمله هرس و مهار و کنترل درختان رقیب در کاشت و پرورش آنها نقش دارد. علاوه بر این، میوه و چوب این درختان نیز بسیار محبوب و ارزشمند است.

این مطالعه و همچنین تحقیقات قبلی نشان می دهد که در برخی از کشورها مانند سوئیس، فرانسه و بخش هایی از آلمان، قبل از ورود رومی ها، میزان گرده شاه بلوط شیرین در مجموعه گسترده تر ثبت شده گرده ها، از جمله گرده های فسیلی موجود در نمونه های خاک و رسوب، بسیار کم یا نزدیک به صفر بوده است.

اما با گسترش امپراتوری روم، مقدار گرده شاه بلوط شیرین نیز افزایش یافت. کربس می گوید: «در حدود سال صفر پس از میلاد، زمانی که امپراتوری روم در اروپا در اوج خود بود، مقدار گرده شاه بلوط شیرین در مقایسه با گرده های دیگر در سراسر قاره به طور ناگهانی افزایش یافت.

پس از حملات بربرها به روم در حدود 400-500 پس از میلاد، که در نهایت منجر به فروپاشی امپراتوری روم در میان ناآرامی های گسترده شد، مقدار گرده شاه بلوط به طور موقت کاهش یافت. به گفته کربس، این کاهش نشان می‌دهد که بسیاری از باغ‌های رومی متروکه شده‌اند، و این نه تنها به دلیل سقوط امپراتوری روم، بلکه به دلیل کاهش گسترده جمعیت است که در بسیاری از مناطق در همان زمان رخ داده است.

کربس می گوید: گردو الگوی متفاوتی دارد. او و همکارانش دریافتند که هیچ ارتباط روشنی بین توزیع گرده این درختان و ظهور و سقوط امپراتوری روم وجود ندارد. توزیع گرده درخت گردو در اروپا حتی قبل از ورود رومیان نیز افزایش یافته بود که می تواند نشانه ای از نقش یونانیان باستان و سایر تمدن های پیش از روم در این موضوع باشد.

رومی ها ممکن است اولین تمدنی باشند که شاه بلوط شیرین را در سرتاسر اروپا پخش کردند، اما برخی تحقیقات نشان می دهد که ورود این درختان به بریتانیا ربطی به آنها نداشت. اگرچه قبلاً رومی ها به معرفی شاه بلوط شیرین به جزایر بریتانیا نسبت داده می شدند – جایی که درختان هنوز بخش مهمی از جنگل های آن امروزی هستند – تحقیقات دانشمندان دانشگاه گلوسسترشایر بریتانیا نشان داده است که احتمالاً این درختان بعداً به این منطقه آورده شده اند.

درختان شاه بلوط شیرین می توانند جلوه ای خیره کننده به منظره بیافزایند. ارتفاع آنها به 35 متر می رسد و در برخی مناطق تا هزار سال عمر می کنند. بیشتر درختانی که امروزه هنوز وجود دارند احتمالاً توسط رومیان کاشته نشده اند، اما بسیاری از آنها نسل های بعدی یا حتی قلمه هایی هستند که سربازان و جنگلبانان روم باستان با خود به انتهای امپراتوری بردند. قدیمی ترین درخت شاه بلوط شیرین شناخته شده در جهان در سیسیل ایتالیا قرار دارد و اعتقاد بر این است که حدود 4000 سال قدمت دارد.

چوب برای ساختن قلعه

اما دلیل علاقه رومی ها به درخت شاه بلوط شیرین چه بود؟ به گفته کربس، آنها علاقه زیادی به میوه این درخت نداشتند. در فرهنگ رومی، شاه بلوط به عنوان یک غذای روستایی متعلق به طبقات فقیر جامعه مانند چوپانان به حساب می آمد. اما ارزش اصلی این درختان برای نخبگان رومی در واقع نرخ رشد چشمگیر آنها پس از قطع شدن بود. این ویژگی در شرایطی که امپراتوری روم همیشه به منابع اولیه برای گسترش نظامی خود نیاز داشت بسیار مفید شد.

او می گوید: «متون باستانی نشان می دهد که رومی ها به شاه بلوط شیرین بسیار علاقه داشتند، به ویژه به دلیل توانایی آن در جوانه زدن دوباره. وقتی این درخت را قطع می کنید، به سرعت دوباره جوانه می زند و ساقه های زیادی تولید می کند که به طور طبیعی غنی از جوهر مازو هستند. اسانس مازو ماده ای است که چوب را مقاوم و بادوام می کند. می توانید چوب این درختان را ببرید و از آن برای ساختن قلعه یا هر سازه دیگری استفاده کنید. “آنها به سرعت دوباره رشد خواهند کرد.”

هرس حتی پس از سال‌ها بی‌توجهی می‌تواند اثری جوان‌کننده بر درخت شاه بلوط بگذارد.

طبق داده های گرده شناسی، در دوره روم باستان، درختان شاه بلوط به تدریج به گونه ای غالب در منطقه تیچینو تبدیل شدند. کربس می گوید که این درختان حتی پس از سقوط امپراتوری روم نیز محبوب بودند.

توضیح این مشکل می تواند این باشد که مردم محلی کاشت و مراقبت از این درختان را از رومی ها آموختند و پس از آن به تدریج به ارزش غذایی شاه بلوط به عنوان یک غذای مقوی با حمل و نقل آسان پی بردند. این میوه در قرون وسطی به یکی از غذاهای اصلی در بسیاری از نقاط اروپا تبدیل شده بود. به عنوان مثال، شاه بلوط را می توان خشک کرد و به آرد تبدیل کرد. کربس می گوید که درختان شاه بلوط احتمالاً در جوامع کوهستانی نیز محبوب هستند زیرا برخلاف بسیاری از درختان میوه و سایر محصولات کشاورزی، حتی در دامنه های سنگی نیز به خوبی رشد می کنند.

او می گوید: دستاورد اصلی رومی ها آوردن این مهارت ها از سرزمین های دور، برقراری ارتباط بین مردم و گسترش این دانش بود، اما کار اصلی کاشت باغ های شاه بلوط احتمالاً توسط مردم محلی انجام می شد.

به گفته کربس، زمانی که درختان شاه بلوط شیرین در باغ رشد می کنند، مراقبت هایی مانند هرس شاخه های مرده یا بیمار و رقابت نکردن با گیاهان دیگر باعث افزایش طول عمر آنها می شود. او می گوید: «در باغ، فقط درختان شاه بلوط و علف زیر آنها وجود دارد و مانند یک اقامتگاه مجلل برای یک درخت است. اما زمانی که باغ رها می شود، درختان رقیب ظاهر می شوند و تسخیر می شوند.

تحقیقات بر روی باغ های رها شده شاه بلوط نشان داده است که وقتی این درختان به حال خود رها می شوند، به تدریج توسط گونه های دیگر از بین می روند. کربس می گوید: “در طبیعت، یک درخت شاه بلوط شیرین می تواند تا حدود 200 سال عمر کند و سپس بمیرد.” اما اینجا در تیچینو، جایی که شاه بلوط سال‌هاست کشت می‌شود، عمر این درختان به دلیل رابطه همزیستی آنها با انسان می‌تواند به هزار سال برسد.

طبق داده های گرده شناسی، در پایان دوره روم باستان، درخت شاه بلوط شیرین به گونه ای غالب در منطقه تیچینو تبدیل شده بود و جایگزین پوشش جنگلی سابق از جمله توسکان و سایر درختان شده بود. کربس توضیح می دهد: «این یک تغییر در کار انسان ها بود، در واقع یک بازسازی کامل در پوشش گیاهی منطقه رخ داد.

به گفته کربس، داده های گرده شناسی مربوط به منطقه ای در تیچینو در ارتفاع حدود 800 متری از سطح دریا نشان می دهد که در دوران روم باستان، میزان گرده درختان شاه بلوط شیرین و همچنین گرده غلات و درختان گردو به شدت افزایش یافته است و این نشان دهنده امکان وجود باغ در این نقطه است.

کربس می گوید که در قرون وسطی و مدت ها پس از پایان امپراتوری روم، بسیاری از متون تاریخی به تسلط شاه بلوط و اهمیت غذاهایی مانند آرد شاه بلوط در تیچینو اشاره می کنند. وی در ادامه می گوید: شاه بلوط در قرون وسطی منبع اصلی امرار معاش مردم در دره های واقع در این منطقه بوده است.

به گفته کربس، مردم تیچینو در طول قرن ها به نگهداری درختان شاه بلوط ادامه دادند. آنها این درختان را کاشتند، هرس کردند، شاخه هایشان را هرس کردند و از رشد درختان رقیب جلوگیری کردند. کربس می گوید: «این ماهیت این همزیستی است. انسان از میوه و چوب درخت شاه بلوط بهره مند می شود و درخت نیز عمر طولانی می یابد و در عین حال فرصتی برای گسترش چشمگیر دامنه پراکنش طبیعی آن وجود دارد.

به گفته کربس، انتقال دانش مربوط به شاه بلوط به مردم محلی ممکن است در مناطق دیگر امپراتوری روم اتفاق افتاده باشد و ردپایی از آن حتی در زبان های این منطقه نیز دیده می شود. بر اساس نتایج یک تحقیق، در بسیاری از زبان های اروپایی، کلمه ای که برای «شاه بلوط» استفاده می شود، شباهت زیادی به کلمه لاتین «castanea» دارد.

امروزه درختان شاه بلوط اروپایی با تهدیداتی مانند انواع بیماری ها، تغییرات آب و هوایی و رها شدن باغ های سنتی که بخشی از زوال زندگی روستایی است، مواجه هستند. با این حال، مسیرهای پیاده روی باغ شاه بلوط و جشنواره های مرتبط در تیچینو و سایر آلپ های جنوبی همچنان به افتخار تاریخ میوه به عنوان غذای اصلی در گذشته، و یادآور میراث ماندگار ایده ها و مهارت های رومیان باستان و جوامع محلی در مراقبت از این درختان است.

منبع: بی بی سی