یکی از موضوعاتی که در حقوق ورزش باید مورد بررسی قرار گیرد، تمایز بین مدیریت نتیجه بازی و تبانی است. در برخی مسابقات وضعیت جدول به گونه ای شکل می گیرد که نتیجه مساوی ضامن صعود دو تیم است. در چنین شرایطی این سوال مطرح می شود که آیا منافع دو تیم در یک جهت برای تحقق تبانی کافی است یا اینکه تحقق این عنوان مستلزم اثبات وحدت قصد و وجود توافق قبلی یا فوری بین دو تیم است؟
مفروض این یادداشت این است که تیم الجزایر پس از به ثمر رساندن گل در دقیقه 93 به این نتیجه رسیده است که این پیروزی منجر به تقابل با اسپانیا در مرحله حذفی می شود. بر این اساس این تیم برای مشخص شدن جایگاه خود در جدول، نتیجه مساوی را پذیرفته است. همچنین فرض بر این است که تساوی صعود اتریش را تضمین می کند. با پذیرش این فرض، این سوال مطرح می شود که آیا رفتار دو تیم از منظر مقررات فیفا مصداق تبانی محسوب می شود یا خیر؟
بررسی موضوع از منظر مقررات فیفا
در مقررات فیفا، تبانی یا تبانی بازی عمدتاً بر اساس ماده 20 آیین نامه انضباطی فیفا (نسخه سپتامبر 2025) تنظیم شده است. متن مقاله به شرح زیر است:
“هر کس به طور مستقیم یا غیرمستقیم با فعل یا ترک فعل، به طور غیرقانونی بر روند، نتیجه یا هر جنبه دیگری از یک مسابقه و / یا مسابقه تأثیر بگذارد یا دستکاری کند، یا توطئه یا تلاش کند، به حداقل پنج سال محرومیت از هرگونه فعالیت مرتبط با فوتبال و جریمه حداقل یکصد هزار فرانک سوئیس محکوم خواهد شد.
بند دوم این ماده همچنین پیشبینی میکند که اگر بازیکن یا مقامی به این شکل رفتار کند، باشگاه یا انجمن مربوطه ممکن است مسابقه را ببازد یا از مسابقات دیگری محروم شود. بند سوم همچنین بر وظیفه گزارش هر رویکرد مرتبط با دستکاری تأکید می کند.
این ماده دستکاری را به عنوان یک فعل یا ترک تعریف می کند و به صراحت «تبانی» یا تلاش برای انجام آن را پوشش می دهد. همچنین، در رویه فیفا، دستکاری برای “مزیت ورزشی” (مانند ارتقاء یا اجتناب از حریف خاص) نیز مشمول این مقررات است، نه فقط موارد مربوط به شرط بندی.
برای دستیابی به تبانی بر اساس این ماده، وجود توافق یا هماهنگی بین طرفین ضروری است. صرف داشتن منافع یکسان یا اتخاذ تصمیم یکسان توسط دو تیم، بدون شواهد ارتباط یا قصد مشترک، تبانی را ثابت نمی کند. سرنخ های روی زمین، مانند کاهش شدت حمله، اشتباهات غیر معمول دفاعی یا تغییر ناگهانی در سبک بازی، می توانند در ارزیابی مفید باشند، اما به تنهایی کافی نیستند. این سرنخ ها زمانی ارزش پیدا می کنند که با شواهدی مانند مکاتبات، پیام ها، اظهارات مرتبط یا الگوهای شرط بندی غیرمعمول همراه شوند. در صورت عدم وجود چنین شواهدی، رفتار دو تیم می تواند ناشی از محاسبه مستقل هر تیم بر اساس موقعیت جدول باشد. در این صورت وحدت قصد به معنای توافق یا هماهنگی غیرقانونی محقق نمی شود.
نمونه ای نزدیک به این فرضیه در جام جهانی 1982 رخ داد. در دیدار آلمان غربی و اتریش در مرحله گروهی (معروف به رسوایی گیخون) نتیجه 1-0 به سود آلمان غربی باعث شد تا هر دو تیم به پیش بروند و الجزایر حذف شود. پس از گل زودهنگام، بازی با شدت بسیار کم ادامه یافت. الجزایر اعتراض کرد و خواستار اقدام فیفا شد، اما فیفا اعلام کرد که هیچ قانونی نقض نشده است و هیچ محرومیتی برای تیم ها اعمال نکرده است. این اتفاق باعث شد تا فیفا از دوره بعد آخرین بازی های گروهی را به صورت همزمان برگزار کند تا از تکرار چنین موقعیت هایی جلوگیری شود.
این مثال نشان می دهد که حتی زمانی که رفتار در زمین مشکوک به نظر می رسد و منافع دو تیم همسو شده است، بدون اثبات توافق یا هماهنگی قبلی، فیفا اقدام انضباطی علیه تیم ها انجام نداده است.
بررسی تبانی از منظر قواعد اخلاقی و طراحی رقابت
اگرچه از نظر حقوقی ممکن است چنین رفتاری تبانی تلقی نشود، اما از نظر اخلاق ورزشی و اصل بازی جوانمردانه قابل بحث است. اگر تیمی تمام تلاش خود را برای تعیین حریف مرحله بعدی رها کند، می توان این رفتار را با روحیه رقابت ناسازگار دانست.
علاوه بر این، ساختار مسابقات نیز نقش دارد. زمانی که قالب گروه به گونه ای باشد که نتیجه مشخصی (مثلاً مساوی) منافع هر دو تیم را تامین کند، زمینه برای رفتار غیررقابتی فراهم می شود. این موضوع می تواند مبنایی برای بازنگری در قوانین هلدینگ باشد تا چنین موقعیت هایی کمتر ایجاد شود.
نتیجه
طبق مقررات فیفا به خصوص ماده 20 قانون انضباطی حتی اگر تیم الجزایر برای دوری از رویارویی با اسپانیا یک تساوی را پذیرفت و تیم اتریش نیز از همین نتیجه سود برد، این وضعیت به تنهایی برای اثبات تبانی کافی نیست. تحقق تبانی مستلزم اثبات وحدت قصد از طریق توافق یا هماهنگی است. سازگاری منافع یا رفتار مشابه بدون اثبات وجود چنین توافقی، تبانی را اثبات نمی کند.
مثال تاریخی سال 1982 نیز تایید می کند که فیفا تیم ها را در موارد مشابه بدون مدرک محکم محروم نکرده است. با این حال، این نوع موقعیت ها از نظر اخلاق ورزشی و کیفیت رقابت قابل تامل است و می تواند در طراحی آینده مسابقات مورد توجه قرار گیرد.
