هوش مصنوعی و معمای مالکیت آثار دیجیتال

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، توسعه هوش مصنوعی مولد در سال های اخیر شیوه تولید آثار خلاقانه را به طرز چشمگیری تغییر داده است. امروزه تولید تصویر، متن، موسیقی یا محتوای گرافیکی با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مدت زمان کوتاهی قابل انجام است. این تحول در کنار فرصت‌های جدیدی که برای افراد و مشاغل ایجاد کرده است، سؤالات جدیدی را در زمینه حقوق مالکیت معنوی نیز ایجاد کرده است.

یکی از مهمترین این سوالات مربوط به وضعیت حقوقی آثاری است که از هوش مصنوعی در فرآیند تولید آنها استفاده شده است. در چنین شرایطی مرز بین نقش انسان به عنوان خالق و نقش هوش مصنوعی به عنوان ابزار تولید همیشه مشخص نیست و همین موضوع باعث شده است که مفهوم سنتی نویسنده و نحوه شناسایی صاحب کپی رایت یک اثر با چالش های جدیدی روبرو شود.

اهمیت این موضوع به حوزه حقوقی محدود نمی شود. طراحان، نویسندگان، تولیدکنندگان محتوا، شرکت‌ها و حتی کاربران عادی ممکن است در فعالیت‌های روزمره خود از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کنند و همچنان با موضوعاتی مانند امکان استفاده تجاری، ثبت آثار، انتشار یا ادعای مالکیت برون‌داد مواجه باشند و به همین دلیل آگاهی از چارچوب‌های قانونی مرتبط می‌تواند در استفاده مسئولانه‌تر و آگاهانه‌تر از این فناوری مؤثر باشد.

از فوری تا مالکیت؛ چه کسی حقوق یک اثر هوش مصنوعی را دارد؟

زهرا علیپور، وکیل، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق وی با بیان اینکه در سال های اخیر استفاده از هوش مصنوعی مولد برای تولید تصاویر، متن، موسیقی و سایر آثار خلاقانه گسترش زیادی یافته است، به خبرنگار به گزارش میهن تجارت گفت: این تحول یک سوال حقوقی مهم را مطرح کرده است که اگر اثری با کمک یا هوش مصنوعی تولید شود صاحب آن اثر چه کسی خواهد بود؟ پاسخ به این سوال ساده نیست، زیرا قوانین مالکیت معنوی در کشورهای مختلف رویکردهای متفاوتی دارد و میزان مشارکت انسان در روند خلق یک اثر نیز نقش تعیین کننده ای دارد.

وی با بیان اینکه یکی از اصول مهم در قانون کپی رایت این است که حمایت از اثر در گرو وجود خلاقیت و نویسندگی انسان است، می افزاید: به عنوان مثال اداره کپی رایت ایالات متحده آمریکا در گزارش سال 2025 خود اعلام کرده است که خروجی هوش مصنوعی زمانی می تواند مشمول حمایت حق تکثیر شود که انسان عناصر خلاقانه و بیانگر اثر را به اندازه کافی تعیین کرده باشد، بنابراین صرفاً استفاده از هوش مصنوعی به اندازه کافی از ابزار حفاظتی استفاده نمی کند و همیشه مانع استفاده از نوع اصلی از ابزار قانونی نمی شود. مشارکت خلاق انسان

این حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق بیان می کند که در این زمینه صرفاً نوشتن سفارش یا تلقین برای تولید اثر برای ایجاد حق چاپ در قوانین ایالات متحده آمریکا کافی نیست. اداره کپی رایت توضیح داده است که وقتی سیستم هوش مصنوعی خود عناصر بیانگر اثر، مانند جزئیات بصری، کلمات یا ساختار نهایی را تعیین می کند، آن قسمت از خروجی فاقد نویسنده انسانی لازم برای حفاظت از حق چاپ است. با این حال، اگر کاربر به طور خلاقانه و قابل توجهی کار را ویرایش، انتخاب، تنظیم یا تغییر دهد، می توان از بخش های حاصل از خلاقیت انسان محافظت کرد.

هر چه نقش خلاقانه و قابل اثبات انسان در شکل‌گیری اثر بیشتر باشد، مبنای قانونی برای حفاظت از بخش انسانی اثر قوی‌تر می‌شود.

عالی پور ادامه می دهد: موضوع مالکیت جدا از قابلیت حمایت از کپی رایت نیست و اگر اثری دارای عناصری باشد که توسط انسان قابل حمایت است، می توان حقوق مربوط به آن قسمت را به نویسنده انسانی یا شخصی که طبق قانون یا قرارداد به عنوان صاحب حقوق شناخته می شود، سپرد. به عنوان مثال، در ایالات متحده، قانون معمولاً حقوق کپی رایت را ابتدا به نویسنده اثر اختصاص می‌دهد، و در برخی شرایط، مانند اثری که در قالب استخدام یا کار سفارشی واجد شرایط ایجاد شده است، ممکن است مالکیت به کارفرما یا مشتری منتقل شود.

وی با بیان اینکه از سوی دیگر در اتحادیه اروپا مشکل به میزان خلاقیت و مشارکت انسانی بستگی دارد، اما قانون واحد و روشنی در سطح اتحادیه اروپا وجود ندارد که مالکیت همه خروجی های هوش مصنوعی را تعیین کند، گفت: منابع رسمی اروپایی تاکید می کنند که قوانین کپی رایت کشورهای عضو همچنان نقش مهمی ایفا می کند و در چارچوب کلی حقوق اروپا، مفهوم نویسندگی نمی تواند بر اساس ابزاری مبتنی بر هوش مصنوعی مرتبط باشد. کاربر دارای حق چاپ خروجی در تمام کشورهای اروپایی خواهد بود.

این حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق می افزاید: برای تعیین حقوق مربوط به اثری که با هوش مصنوعی تولید شده است، باید عوامل متعددی را همزمان بررسی کرد که از آن جمله می توان به قانون کشوری که موضوع در آن مطرح است، میزان مشارکت انسانی و کنترل خلاقانه، نوع استفاده از ابزار هوش مصنوعی و همچنین شرایط و ضوابط و قراردادهای ارائه دهنده خدمات ابزار اشاره کرد. بنابراین حکم هر اثر تولید شده با هوش مصنوعی متعلق به کاربر است، از نظر حقوقی یک قاعده کلی و جهانی محسوب نمی شود. در عمل هر چه نقش خلاقانه و قابل اثبات انسان در شکل‌گیری اثر بیشتر باشد، مبنای قانونی برای حفاظت از بخش انسانی اثر قوی‌تر می‌شود.

از ایده انسان تا خروجی ماشین؛ صاحب اثر کیست؟

پریا آراسته، وکیل، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حقوقی به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه ورود هوش مصنوعی به عرصه تولید محتوا مرز بین ابزار و سازنده را بیش از پیش به یک موضوع حقوقی تبدیل کرده است، به خبرنگار به گزارش میهن تجارت گفت: امروزه کاربر می تواند تنها با چند دستور متن، تصویر، قطعه موسیقی یا متن نسبتاً پیچیده ای تولید کند، اما این سوال باقی می ماند که آیا چنین خروجی از نظر قانونی متعلق به همان کاربر است یا خیر، بستگی به نوع کار و پاسخ به نوع کار انسانی دارد یا خیر. فرآیند تولید

وی می افزاید: نکته مهم این است که استفاده از هوش مصنوعی به خودی خود به معنای از بین رفتن تمامی حقوق کاربران نیست. اگر انسان از هوش مصنوعی به عنوان ابزاری در فرآیند خلاقیت استفاده کند و بخش‌های مهم و گویا اثر را انتخاب، طراحی، تنظیم یا اصلاح کند، ممکن است بخش‌هایی از نتیجه نهایی تحت حمایت کپی رایت قرار گیرد. اداره کپی رایت ایالات متحده همچنین تاکید کرده است که استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمکی، در صورتی که عناصر خلاق اثر توسط انسان شکل گرفته باشد، همیشه مانع از حمایت از کپی رایت نمی شود.

این حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه زمانی که کاربر فقط یک فرمان کلی را وارد می کند و سیستم تمام عناصر خلاقانه و نهایی اثر را تعیین می کند، وضعیت متفاوت است، اظهار کرد: در چنین شرایطی، با توجه به رویکرد فعلی اداره کپی رایت ایالات متحده، صرف ارائه یک اعلان به تنهایی نشان دهنده کنترل خلاقانه کافی برای برخورداری از کپی رایت نیست. به بیان ساده، این واقعیت که یک فرد در قالب یک دستور به یک هوش مصنوعی ایده می دهد، همیشه به این معنی نیست که قانون او را به عنوان نویسنده کل خروجی نهایی می شناسد.

قوانین حق چاپ تنها عامل تعیین کننده نیستند

آراسته با بیان اینکه از سوی دیگر، اگر کاربر خروجی اولیه هوش مصنوعی را دریافت کند و سپس آن را به شکلی خلاقانه و قابل توجه تغییر دهد، وضعیت حقوقی آن می‌تواند متفاوت باشد، ادامه می‌دهد: به عنوان مثال، انتخاب و ترکیب خلاقانه چند خروجی، ویرایش اساسی تصویر، افزودن عناصر طراحی انسانی یا قرار دادن خروجی هوش مصنوعی در یک اثر بزرگ‌تر می‌تواند زمینه‌ای از بخش‌های خلاقانه انسان را فراهم کند. در این مورد، حمایت قانونی همیشه شامل تمام محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی نمی شود، بلکه می تواند به بخش هایی محدود شود که نتیجه خلاقیت انسان است.

وی می گوید: از سوی دیگر شرایط استفاده از خود ابزار هوش مصنوعی نیز مهم است و قوانین کپی رایت تنها عامل تعیین کننده نیست و قرارداد یا شرایط استفاده از سرویس می تواند مفاد استفاده تجاری از خروجی ها، حقوق کاربر و محدودیت های احتمالی را داشته باشد. راهنمای رسمی اتحادیه اروپا همچنین تاکید می کند که برای بررسی مالکیت و امکان بهره برداری از محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی، علاوه بر قانون مربوطه، میزان مشارکت انسانی و شرایط قراردادی سرویس مورد استفاده نیز بررسی شود.

این وکیل دادگستری، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حقوقی برای پاسخ به این سوال که آثار تولید شده توسط هوش مصنوعی متعلق به کیست؟ او می افزاید: در یک سیستم حقوقی، یک خروجی خودکار ممکن است مشمول حق چاپ نباشد، در حالی که بخش های خلاقانه اضافه شده توسط انسان ممکن است محافظت شود. در یک نظام حقوقی دیگر، ممکن است قوانین متفاوتی برای کارهای کامپیوتری وجود داشته باشد. به همین دلیل، زمانی که استفاده تجاری یا حرفه ای از هوش مصنوعی جواب می دهد، بهتر است میزان مشارکت انسانی را مستند کنید، شرایط استفاده از ابزار را بررسی کنید و به طور خاص قانون کشور مربوطه را در نظر بگیرید.

گسترش استفاده از هوش مصنوعی نشان داده است که قواعد سنتی مالکیت فکری با نوع جدیدی از فرآیند خلاقانه مواجه شده است و دیگر نمی توان تولید یک اثر را به رابطه مستقیم انسان و ابزار سنتی محدود کرد، زیرا در بسیاری از موارد سیستم های هوش مصنوعی در شکل گیری بخش مهمی از نتیجه نهایی نقش دارند. این تغییر ضرورت بررسی دقیق‌تر مفهوم نویسنده و حدود حقوق قابل حمایت را افزایش داده است.

بررسی رویکردهای موجود نشان می‌دهد که میزان مشارکت و خلاقیت انسان یکی از عوامل مهم در تحلیل وضعیت حقوقی اثر است، بنابراین تفاوت حقوقی معناداری بین استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار در فرآیند خلاقانه و سپردن کامل فرآیند تولید به یک سیستم خودکار وجود دارد. این تفاوت می تواند بر امکان حمایت از کپی رایت اثر و همچنین دامنه حقوق صاحب اثر تأثیر بگذارد.

از سوی دیگر موضوع مالکیت را نمی توان تنها با مراجعه به قوانین کپی رایت بررسی کرد. شرایط و ضوابط هر سرویس هوش مصنوعی، توافق نامه های مربوط به استفاده از خروجی ها و قوانین کشوری که اثر در آن استفاده یا ادعا شده است نیز می تواند مهم باشد. به همین دلیل افرادی که قصد استفاده حرفه ای یا تجاری از این آثار را دارند، بهتر است قبل از بهره برداری گسترده مجموعه این عوامل را با هم بررسی کنند.

موضوع مالکیت آثار تولید شده توسط هوش مصنوعی هنوز یک موضوع در حال تحول است و پاسخ در همه کشورها و برای همه انواع آثار یکسان نیست. آنچه در شرایط کنونی اهمیت بیشتری دارد، شناخت دقیق نقش انسان در فرآیند خلق اثر، توجه به قوانین محل استفاده و بررسی شرایط ابزار مورد استفاده است. همانطور که فناوری همچنان در حال توسعه است، قوانین و رویه های قانونی بیش از هر زمان دیگری برای پاسخ به این شکل جدید از تولید محتوا تکامل خواهند یافت.