بعدی- تصاویر سد کرج دل ما را گرم کرد. اما با یک زوم ساده و بررسی تمام سدهای ایران متوجه می شویم که تصویر همچنان نگران کننده است. حتی با بارش شدید باران و به وجود آمدن وضعیت شبه ال نینو. حالا نام یکی دو سد نگرانی ها را تشدید می کند.
بر اساس گزارش فردا، سد دوستی تنها یک درصد ظرفیت و 15 میلیون متر مکعب ذخیره آب دارد که بدترین سد کشور است. سد لار با 2 درصد پر شدن و 23 میلیون مترمکعب ذخیره در رتبه دوم قرار دارد. سد تارگ با 3 درصد پر شدن و یک میلیون متر مکعب ذخیره در رتبه سوم قرار دارد. حال اگر سد لار را از نظر موقعیت جغرافیایی در نظر بگیریم، می توان وضعیت مخازن سدهای خراسان رضوی را بحرانی دانست. بنابراین در نقطه ای هستیم که بپرسیم چرا بارندگی ها نتوانسته از شدت بحران آب در این استان بکاهد؟ چه عواملی از مدیریت منابع آب و الگوی مصرف گرفته تا مناقشه آب با افغانستان و ضعف دیپلماسی آب، خراسان رضوی را به چنین وضعیتی رسانده است؟
محمدحسین پوپلی یزدی، جغرافیدان و کارشناس دیپلماسی آب در گفتگو با به گزارش میهن تجارت وی معتقد است که نمی توان وضعیت فعلی صد دوستی را صرفا به خشکسالی یا عملکرد یک مدیر و دستگاه اجرایی نسبت داد.
پر کردن سد دوستی چندان ساده نیست
پاپالی یزدی با اشاره به وضعیت ذخایر سد دوستی و دشواری بازگشت این مخزن به ظرفیت مورد نظر، گفت: ظرفیت سد دوستی یک میلیارد و 200 میلیون متر مکعب است که تقریباً به اندازه کل ظرفیت تمام سدهای شرق کشور اهمیت دارد. خشک شدن این سد در اثر یک سری عوامل در بالادست افغانستان ایجاد شد. خشکسالی و برداشت آب در طول مسیر انجام شد، بنابراین امکان پر کردن مجدد آن وجود ندارد.
وی توضیح داد که برای اینکه بند دوستی به ظرفیت کامل خود بازگردد، “میزان بارندگی و برف در افغانستان باید زیاد باشد و آب از برخی سدهای آن کشور سرریز شود تا امکان افزایش چشمگیر ذخایر بند دوستی فراهم شود.” در واقع برای رسیدن به حداکثر ظرفیت باید خوش بینانه ترین شرایط ایجاد شود.»
این کارشناس دیپلماسی آب معتقد است حتی در صورت افزایش بارندگی، در صورت عدم اصلاح شیوه استفاده از منابع آبی، نمی توان انتظار داشت که این بحران برای همیشه حل شود. پاپلی یزدی گفت: «تا حد زیادی بستگی به نحوه استفاده ما از آب دارد. آیا کشاورزی بهینه انجام می دهیم یا خیر؟ در حال حاضر حدود 54 میلیون مترمکعب آب برای کشاورزی دشت سرخس مورد نیاز است، اما اقدامات بسیار کمی برای سوق دادن کشاورزی این منطقه به سمت کشاورزی مدرن انجام شده است.
وی با اشاره به ظرفیت های بلااستفاده در بخش کشاورزی منطقه، به وضعیت اراضی آستان قدس رضوی نیز اشاره کرد و افزود: آستان قدس رضوی نیز برای توسعه اراضی آن منطقه برنامه ریزی دارد و حدود 60 تا 64 میلیون مترمکعب آب برای آن منطقه پیشنهاد شده است؛ اما برخی از منابع و امکانات مورد نیاز برای استفاده کامل از آنها انجام نشده است.
به گفته این جغرافی دان، مشکل تنها به کشاورزی محدود نمی شود و نحوه انتقال آب به شهر مشهد هزینه های قابل توجهی را بر منابع عمومی تحمیل می کند. وی با اشاره به مصرف انرژی برای انتقال آب گفت: زمانی که آب به مشهد منتقل می شود هزینه های زیادی برای این کار وجود دارد. هزینه برق مورد نیاز برای انتقال آب بسیار بالاست. اگر تاسیسات با حداکثر ظرفیت خود کار کنند، مصرف برق آنها می تواند برابر با مصرف برق یک شهر 100 هزار نفری باشد.
ما پلیس ساختمان داریم، اما پلیس آب نداریم
پاپلی یزدی معتقد است: میزان مصرف آب شهری نسبت به کشاورزی زیاد نیست و حدود هفت تا هشت درصد تخمین زده می شود، اما تامین همین میزان آب شهری بسیار گران است، در عین حال آب شهری ارزان نیست و هزینه آن برای مردم بالاست، این روزها قبوض آب بسیار سنگینی صادر می شود، مثلا امروز به من اطلاع دادند که در خانه ای که فقط یک زن آب در آن زندگی می کند، 1 میلیون زن زندگی می کند.
وی با اشاره به برخی رفتارهای روزمره در شهرها گفت: پلیس ساختمان داریم اما پلیس آب نداریم، مردم خودروهای خود را با آب آشامیدنی می شویند، درختان حیاط خانه خود را آبیاری می کنند و کارهای دیگری را انجام می دهند که می توان با روش های کم مصرف انجام داد و در کنار افزایش قیمت و هزینه آب، فرهنگ استفاده صحیح از آب نیز باید تقویت شود.
وی همچنین به کمبود ظرفیت بازیافت فاضلاب اشاره کرد و گفت: باید بتوانیم فاضلاب را جمع آوری و تصفیه کنیم و از آن استفاده مجدد کنیم اما همچنان در این زمینه کمبود داریم و نمی توان تصور کرد که با این امکانات فعلی تمام نیاز آبی شهر تامین شود.
پاپالی یزدی با اشاره به تلاش مدیران حوزه آب برای تامین منابع مورد نیاز مشهد گفت: اینطور نیست که بگوییم مدیرعامل شرکت آب منطقه ای یا مدیرعامل آبفا مشکل دارند، همچنین باید از این افرادی که علیرغم محدودیت ها برای اداره شهر تلاش می کنند تشکر کرد و گفت: مسئله اصلی این است که برنامه ریزی کلان و هدفمندی ما در حوزه کاربری اراضی به ویژه در حوزه کاربری اراضی مشکل دارد.
به یک مشهد جدید نیازمندیم
پوپلی یزدی با اشاره به طرح انتقال بخشی از جمعیت به سواحل جنوبی کشور گفت: نزدیک به 60 سال است که درباره ضرورت انتقال بخشی از جمعیت و فعالیت ها به سواحل دریای عمان و سواحل مکران صحبت می شود و نیاز به مشهدی جدید داریم و اگر نمی توان جمعیت مشهد را به روش جدید افزایش داد، باید مدام نگاهی به آب جدید مشهد داشته باشیم. راه حل پایدار.”
وی در ادامه با اشاره به پیشنهادی که پیش از این طی نامه ای به سازمان برنامه و بودجه و استانداری خراسان رضوی داده بود، خاطرنشان کرد: بارها در این خصوص صحبت کرده ام و پیشنهاد من این بود که حدود 50 هزار هکتار زمین در اختیار دریای عمان قرار گیرد و بخشی از فعالیت ها و جمعیت مشهد به آن منطقه منتقل شود.
وی تاکید کرد: باید در آن منطقه بندر و اسکله ساخته شود، اشتغال ایجاد شود و امکانات اقتصادی ایجاد شود تا مردم برای زندگی و کار به آنجا بروند. آنها قرار نیست کسی را به زور حرکت دهند. باید بتوان کار کرد و زندگی کرد.”
امکان انتقال آب از تاجیکستان وجود ندارد
وی درباره پیشنهاد انتقال آب از تاجیکستان گفت: گاهی پیشنهاد انتقال آب از تاجیکستان به خراسان می شود اما تاجیکستان به تنهایی این اختیار را ندارد که به ما مقداری آب بدهد. باید مشخص شود که این آب به کدام سمت و با چه توافقی منتقل می شود. علاوه بر این، کشورهای منطقه نیز با محدودیت منابع آبی مواجه هستند.
وی همچنین نسبت به انتقال آب از منابعی مانند مسجد هزار هشدار داد و گفت: اگر قرار است آب از آن مناطق منتقل شود باید بررسی کنیم که این موضوع چه تاثیری بر روستاها و مناطق اطراف از جمله کلات نادری و لایین خواهد داشت. آبرسانی به یک شهر ممکن نیست و سایر مناطق با کمبود و خشکسالی مواجه هستند.
دیپلماسی آب با افغانستان با خواسته های یکجانبه محقق نمی شود
بخشی دیگر از سخنرانی پوپلی یزدی به اختلافات آبی ایران و افغانستان و وضعیت رودخانه هریرود اختصاص داشت. این کارشناس با اشاره به عدم توافق جامع در مورد هریرود گفت: ما در مورد رودخانه های مرزی با افغانستان توافق مشخص و جامع نداریم، کنوانسیون سال 97 سازمان ملل در مورد استفاده از آبراه های بین المللی به عنوان مبنای مشترک مورد قبول دو کشور قرار نگرفته است و سال ها پیش در کتاب «دیپلماسی آب» نوشتم که باید در مسیر توسعه با افغانستان وارد گفتگو شویم.
وی تاکید کرد: ما همیشه نمی توانیم بگوییم آب می خواهیم و شما به ما آب بدهید، طرف مقابل هم نیاز دارد؛ برق می خواهد، نفت و بنزین می خواهد، جاده و امکانات اقتصادی می خواهد، بنشینند مذاکره کنند و ببینند چه چیزی می توانیم در اختیارشان بگذاریم و در مقابل چه توافقی می گیریم.
وی برای تبیین این رویکرد به ظرفیت های اقتصادی مشترک در دو سوی مرز اشاره کرد و افزود: باید دشت مشهد و دشت هرات را به عنوان یک مجموعه متصل ببینیم، دشت هرات آب، نیروی انسانی ارزان و خاک خوب دارد، در دشت مشهد کم آب هستیم، اما نیروی انسانی ماهر و ماشین آلات داریم، می توانیم دو حوزه همکاری کشاورزی و صنعتی را به هم متصل کنیم.
پوپلی یزدی معتقد است پیش از این نیز نمونه هایی از این نوع همکاری ها وجود داشته اما به دلیل مشکلات اجرایی و اداری ادامه پیدا نکرده است. وی گفت: حدود 25 سال پیش کارخانه قند چغندر را از افغانستان خریداری کرد و حدود 40 هزار تن محصول وارد شد اما در حین انتقال و گمرک مشکلاتی ایجاد کرد و این همکاری ادامه پیدا نکرد. در حالی که می تواند نمونه ای از همکاری اقتصادی دو طرف باشد».
هر چیزی در منطقه می تواند یک اهرم سیاسی باشد
پاپلی در ادامه گفت و گو گفت: اینکه بگوییم آب به اهرم فشار سیاسی تبدیل شده است، بدون مذاکره و بررسی موضوع نمی توان پاسخ دقیقی داد، هر چیزی در منطقه می تواند اهرم سیاسی باشد، اما مسائل را می توان با مذاکره، دوستی و صلح حل کرد؛ با قلدری نمی توان مشکل را حل کرد.
این کارشناس با اشاره به نیازهای اقتصادی افغانستان گفت: نمی توان نفت و گاز داد؛ همین الان کامیون های زیادی به هرات می روند و کالا و انرژی را حمل می کنند، باید ببینیم طرف مقابل چه می خواهد و چه چیزی می توانیم تهیه کنیم، سوال این است که چگونه می توانند به توافق برسند.
سد مرزی سلما ۵۸۰ ظرفیت آن میلیون متر مکعب است اما…
پاپلی یزدی درباره ظرفیت سد سلما گفت: سد سلما حدود 580 میلیون مترمکعب ظرفیت دارد و میزان آب جاده هاری در شرایط عادی حدود دو میلیارد مترمکعب در سال تخمین زده می‌شود، بنابراین باید مجموعه عوامل را بررسی کنیم، افغان‌ها به این نکته اشاره می‌کنند که اگر ایران سدی بر روی رودخانه زاب ساخته است، اما در غرب کشور عراق با مشکل مواجه هستند. بنابراین بخشی از مشکل به خشکسالی و بخشی به نحوه مدیریت و مذاکرات دو کشور مربوط می شود.
۵۰ سال هاست که می دانیم آب کم داریم، اما همچنان تعجب می کنیم
پوپلی یزدی در پایان خاطرنشان کرد: مهم ترین کار تدوین برنامه بلندمدت در سطح کشور است، موضوع فقط مربوط به استان خراسان رضوی نیست، این موضوع باید در سطح استان پیگیری شود، بلکه تصمیم گیری در این باره نیازمند برنامه ریزی ملی است و به ویژه در افزایش جمعیت مشهد و فشار آن بر منابع آبی باید تجدید نظر کنیم.
این جغرافیدان با اشاره به مصرف آب در فضای سبز شهری گفت: فضای سبز مشهد باید با توجه به شرایط خشکسالی مدیریت شود، شاید بتوان گفت از آب تصفیه شده استفاده می کنیم اما باید دید تا چه حد این کار انجام می شود و آیا راه های دیگری برای کاهش مصرف وجود دارد یا خیر.
وی در ادامه به مصرف انرژی در ادارات و ساختمان های عمومی اشاره کرد و افزود: اگر به برخی از ادارات مراجعه کنید می بینید که حتی در مواقعی که هوا گرم نیست دستگاه های سرمایشی همچنان کار می کنند و یا چراغ ها روشن می ماند در حالی که نیازی به این میزان مصرف نیست، این رفتارها در سطح وسیع هزینه زیادی را به کشور تحمیل می کند.
از نگاه این کارشناس: حدود 50 سال است که می دانیم با کم آبی مواجه هستیم، نمی توان بعد از این همه سال تعجب کرد و هر بار به دنبال راه حل اضطراری بود، باید از قبل برنامه ریزی داشته باشیم.
